Hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Pecyn Gwaith i Athrawon

Nid oes sôn am Eisteddfod fel rydyn ni’n meddwl amdani heddiw tan y flwyddyn 1176. Bryd hynny cynhaliwyd cyfarfod yng Nghastell Aberteifi o dan nawdd yr Arglwydd Rhys, un o dywysogion y Deheubarth. Nid oes rhyw lawr o sôn am Eisteddfod wedyn am rai canrifoedd.

Y tro cyntaf i’r Eisteddfod uno â’r Orsedd oedd yng Nghaerfyrddin yn 1819. O hynny ymlaen cynhaliwyd Eisteddfodau’n gyson ac enillodd ei lle yng nghalonnau’r Cymry.

Yn 1860 penderfynwyd cael un Eisteddfod fawr bob blwyddyn, ac yn Aberdâr yn 1861 y cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf.

Mae’r Eisteddfod Genedlaethol wedi cael ei chynnal yn ddi-dor ers 1880 ar wahan i flynyddoedd y rhyfel yn 1914 a 1940 a phandemig Covid-19 yn 2020 a 2021.

Postiwyd: 02-11-2022

Pa fath o ŵyl ydy’r Eisteddfod?
Sut mae'r Eisteddfod yn wahanol i wyliau eraill?
Sut fyddai rhaglen eleni yn wahanol i’r un yn 1861?

Creu llinell amser o brif ddigwyddiadau hanes yr Eisteddfod.
Dylunio tudalen flaen ar gyfer rhaglen yr Eisteddfod eleni.

(sydd yn deillio o’r datganiadau o’r hyn sy’n bwysig)

Dyniaethau

Deall y gorffennol
Dehongli ffynonellau a gwybodaeth
Newidadau dros amser
Tebygrwydd a gwahaniaethau cymdeithasol
Hunaniaeth
Pwysigrwydd cymdeithasol a diwylliannol.

Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu

Iaith a pherthyn
Gwrando a deall
Darllen geiriau a thestun
Defnyddio dychymyg

Y Celfyddydau Mynegiannol

Deall cyd-destun mewn gweithiau creadigol
Cyfleu syniadau
Archwilio diben ac ystyr
Datblygu a mireinio dyluniadau

Mae Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn ŵyl ddiwylliannol fawr sy’n dathlu’r Gymraeg a diwylliant Cymru. Fe’i cynhaliwyd am y tro cyntaf yn 1861, ac ers hynny mae wedi cael ei chynnal bron bob blwyddyn, gan ei gwneud yn un o’r gwyliau diwylliannol parhaus hynaf yn Ewrop. Ers 1861, mae’r Eisteddfod wedi teithio rhwng gogledd a de Cymru bob blwyddyn ers dros 150 o flynyddoedd, gan ymweld â gwahanol ardaloedd i rannu’r ŵyl gyda chymunedau ar draws y wlad.

1176

Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr ‘eisteddfod’ gyntaf y gwyddwn amdani. Cynhaliodd ddwy gystadleuaeth fawr yng Nghastell Aberteifi; un mewn barddoniaeth a’r llall mewn cerddoriaeth.

Yr Eisteddfod cyntaf ar gofnod, 1176
PDF

15fed a’r 16eg ganrif

Cynhaliwyd cystadlaethau tebyg yn ystod y 15fed a’r 16eg ganrif. Yn ystod y cyfnod hwn y cafodd y term ‘eisteddfod’ ei fathu. Fodd bynnag, dirywiodd y digwyddiadau hyn yn ystod teyrnasiad Harri VIII.

18fed ganrif

Rhoddodd y cymdeithasau Cymreig yn Llundain fywyd newydd i’r traddodiad eisteddfodol ar ddiwedd y 18fed ganrif. Fe wnaeth Iolo Morganwg, sylfaenydd seremonïau Gorsedd y Beirdd, chwarae rhan bwysig yn y gwaith o adfywio’r eisteddfod ar raddfa genedlaethol, drwy gysylltu’r Orsedd â’r sefydliad.

1861

‘Eisteddfod Genedlaethol’ Swyddogol: Yn Ninbych yn 1860 etholwyd Cyngor a Phwyllgor Cyffredinol i reoli’r ‘Eisteddfod’, sefydliad cenedlaethol newydd sbon. Cynhaliwyd yr ‘Eisteddfod Genedlaethol’ swyddogol gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr.

Dim ond tair gwaith nad yw’r ŵyl wedi ei chynnal ar ei ffurf arferol: yn 1914 pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf, ac yn 2020 a 2021 pan gafodd y byd ei effeithio gan bandemig COVID-19.

1914

Yn 1914, roedd paratoadau Eisteddfod Genedlaethol Bangor bron wedi’u cwblhau pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf ar 4 Awst, ac fe benderfynwyd gohirio’r ŵyl am flwyddyn. Roedd y cystadlaethau eisoes wedi’u beirniadu, ond cafodd y canlyniadau eu selio a’u cadw’n ddiogel tan y gallent gael eu cyhoeddi. Roedd Aberystwyth, a oedd i fod i gynnal yr Eisteddfod y flwyddyn ganlynol, hefyd yn gorfod aros. Cynhaliwyd Eisteddfod Bangor yn y pen draw ym 1915, gyda llai o gystadlaethau a llai o fynychwyr oherwydd y rhyfel.

Yr Herald Cymraeg, 15 Awst, 1914

1940

Yn 1940, yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y ffordd arferol oherwydd y risg o fomio a phryderon ynghylch torfeydd mawr. Yn lle hynny, trefnwyd Eisteddfod radio drwy’r BBC, gan alluogi pobl i gymryd rhan o’u cartrefi, a dyfarnwyd y Gadair, y Goron a’r Fedal Llenyddiaeth yn ystod y darllediadau.

2020

Yn 2020, roedd Eisteddfod Genedlaethol Cymru i fod i gael ei chynnal yng Ngheredigion ond cafodd ei gohirio oherwydd pandemig COVID-19 ar ôl i lawer o’r paratoadau gael eu cwblhau. Yn dilyn patrwm 1914, cafodd yr holl gyfansoddiadau eu beirniadu, eu selio a’u cadw’n ddiogel tan y gellid cynnal yr ŵyl yn y dyfodol. Yn lle’r maes arferol, trefnwyd gŵyl ar-lein o’r enw Eisteddfod AmGen, a redodd am dri mis gyda pherfformiadau, sesiynau a darlithoedd, gan gynnwys wythnos lawn o ddigwyddiadau ddechrau mis Awst.

2021

Yn 2021, bu’n rhaid gohirio Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion eto oherwydd pandemig COVID-19, a chynhaliwyd fersiwn ehangedig o Eisteddfod AmGen ar-lein yn lle hynny, gyda rhaglenni, cyngherddau a chynnwys ar YouTube. Cadwyd cyfansoddiadau 2020 ar gyfer y dyfodol, a threfnwyd cystadlaethau newydd gan gynnwys digwyddiadau llwyfan dan gyfyngiadau a chyflwyniadau fideo o gartref. Darlledwyd y cystadlaethau a’r seremonïau ar y teledu, a chynhaliwyd penwythnos o gerddoriaeth yn Aberystwyth yn ddiweddarach yn y flwyddyn pan laciwyd cyfyngiadau.

Adnoddau cysylltiedig

Danfonwch eich sylwadau

Cefnogwch ni trwy gyfrannu

Diogelu Cof y Genedl

Sefydlwyd y Llyfrgell gan roddion pobl Cymru, a gyda'n gilydd gallwn barhau'r traddodiad. Cyfrannwch i warchod ein treftadaeth i genedlaethau'r dyfodol. Bydd pob rhodd yn gwneud gwahaniaeth.

Pecyn Gwaith i Athrawon

Cefndir

Cwestiynau posib i'w trafod

Gweithgareddau a phrofiadau