Hanesion Gwrthrychau: Yr Ymerodraeth a Bywyd Bob Dydd

 

Gefel Siwgr, Casgliad y Werin Cymru  

 

Beth yw'r gwrthrych?

Gwnaed yr efel siwgr pren hon drwy blygu pren wedi’i feddalu â stêm neu ddŵr (gelwir hyn yn “bentwood”). Maent wedi’u haddurno â chalon wedi’i cherfio ac enw Miss J. Williams. Mae hyn yn awgrymu y gallent fod wedi bod yn anrheg arbennig. Rhoddwyd yr efel i Amgueddfa Arberth o Amgueddfa’r Cartref ym Mhenfro gynt. 

Pam mae'n bwysig?

Er eu bod yn fach, mae’r efel hyn yn cysylltu â stori fawr iawn. Roedd siwgr yn gynnyrch pwysig iawn i’r Ymerodraeth Brydeinig. Cafodd llawer o siwgr ei dyfu ar blanhigfeydd yn y Caribî ac America. Gorfodwyd miliynau o bobl o Affrica i weithio yno fel caethweision, mewn amodau ofnadwy. Bu farw llawer hefyd ar y daith môr hir a pheryglus i’r Amerig (y “Daith Ganol”). 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych hwn yn ein hatgoffa bod pethau bob dydd weithiau’n gysylltiedig â hanesion o boen, camdriniaeth, a niwed i’r amgylchedd.

 

 

Tun tybaco ' Churchman's wireless', Arberth, tua 1930, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Gwnaed y tun hwn gan Churchman’s, cwmni tybaco mawr ym Mhrydain (a ddaeth yn rhan o Imperial Tobacco yn ddiweddarach). Mae’r geiriau “Empire Grown Tobaccos” a’r llun ar y tun yn dangos person gwyn yn rheoli gweithwyr Du. Mae hyn yn dangos sut oedd pobl ar y pryd yn cyflwyno’r ymerodraeth a hiliaeth fel rhywbeth “normal”. 

Pam mae'n bwysig?

Erbyn canol y 1600au, roedd tybaco yn rhan fawr o fasnach gaethweision dros y Cefnfor Iwerydd. Roedd masnachwyr Ewropeaidd yn cyfnewid tybaco am bobl o Affrica a gafodd eu caethiwo. Yna roedd y bobl hyn yn cael eu gorfodi i weithio ar blanhigfeydd yn America. Roedd gwneud elw o dybaco yn dibynnu ar gaethwasiaeth. 

Roedd pobl gaeth ar blanhigfeydd tybaco yn gweithio’n galed iawn, ac roedd trais ac afiechyd yn gyffredin. Gwnaeth eu gwaith greu cyfoeth i berchnogion planhigfeydd a chwmnïau, ond nid oedd eu straeon nhw’n cael eu clywed nac yn cael eu cofio’n deg. 

Pwynt allweddol

Mae’r tun hwn yn ein helpu i feddwl: Sut oedd busnesau a hysbysebion yn cysylltu â’r ymerodraeth a hiliaeth? A sut mae’r gorffennol hwn yn dal i effeithio ar bobl heddiw?

 

 

Cwpan te anferth yn hysbysebu Thomas Lewis, Masnachwyr Te, Arberth, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Defnyddiwyd y cwpan te a’r soser enfawr hyn fel hysbyseb ar gyfer Thomas Lewis, masnachwr te a choffi yn Arberth. Fe’u gwnaed rhwng 1906 a 1912 gan Burgess and Leigh yn Swydd Stafford. Ar y pryd, roedd te’n dod yn fwy poblogaidd ym Mhrydain. Roedd rhai pobl hefyd yn hyrwyddo te fel diod “iach” yn lle alcohol. 

Daeth te i Brydain yn y 1600au. Ar y dechrau, dim ond pobl gyfoethog oedd yn gallu’i fforddio. Tyfodd te’n boblogaidd pan gafodd Cwmni Dwyrain India reolaeth dros fasnach te. Roedd y cwmni’n gwneud llawer o arian o fasnach yn Asia, ac roedd hefyd yn helpu Prydain i reoli India. 

Pam mae'n bwysig?

Daeth yfed te yn rhan o fywyd pob dydd, ac roedd llawer o bobl yn ychwanegu siwgr. Cafodd siwgr ei dyfu ar blanhigfeydd yn y Caribî ac America, yn aml gan bobl o Affrica a gafodd eu gorfodi i weithio fel caethweision. Wrth i fwy o bobl yfed te, roedd mwy o alw am siwgr hefyd. Gwnaeth hyn y system yn waeth i lawer o bobl. 

Roedd tyfu te hefyd yn newid llefydd fel India a Sri Lanka. Cymerwyd llawer o dir ar gyfer planhigfeydd te. Gallai hyn newid gwaith pobl leol a niweidio’r amgylchedd. 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych hwn yn dangos sut mae te—diod sy’n gyfarwydd i ni—yn cysylltu Arberth â straeon byd-eang am ymerodraeth a thrin pobl yn annheg. Mae’n ein hannog i feddwl: O ble mae ein cynnyrch yn dod, a phwy wnaeth y gwaith?

 

 

Morthwyl a ddefnyddiwyd i gorcio poteli ar gyfer Masnachwyr Cwrw a Gwin, James Williams, Arberth, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Defnyddiwyd y morthwyl hwn yn Storfeydd “bonded” James Williams yn Arberth i selio poteli a chasgenni alcohol. Mae ganddo rwber ar y ddau ben i amddiffyn poteli wrth eu corcio. Adeiladwyd y storfeydd tua 1896. Roeddent yn cael eu defnyddio i storio a photelu diodydd fel wisgi, brandi, port a sieri. Roedd yr alcohol yn cael ei gadw “mewn bond”, sy’n golygu nad oedd treth yn cael ei thalu nes iddo adael yr adeilad. Roedd swyddogion Tollau yn gwirio’r stoc yn rheolaidd. 

Pam mae'n bwysig?

Er bod y morthwyl hwn yn rhan o hanes lleol, mae’r rwber yn ei gysylltu â hanes byd-eang. Yn ystod y 1800au, roedd mwy a mwy o rwber yn cael ei ddefnyddio, er enghraifft ar gyfer teiars. Trodd gwledydd Ewrop at wledydd oedd dan eu rheolaeth i gael rwber. 

Roedd casglu rwber yn y Congo yn ofnadwy o greulon. O 1885 ymlaen, roedd y Congo dan reolaeth Brenin Leopold II o Wlad Belg. Gorfodwyd pobl leol i gasglu rwber. Os nad oedden nhw’n casglu digon, roeddent yn cael eu cosbi’n wael, weithiau hyd yn oed yn cael eu lladd. Credir i filiynau farw oherwydd trais, afiechyd a newyn yn ystod y cyfnod hwn. 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych hwn yn dangos bod offer bob dydd weithiau’n gysylltiedig â straeon cudd o gwmpas y byd. Mae’n ein hannog i ofyn: o ble daeth y deunydd? Pwy wnaeth elwa? A phwy gafodd ei niweidio?

 

 

Blwch Rhodd y Dywysoges Mary, 1914, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Gelwir y tun pres hwn yn Focs Rhodd y Dywysoges Mary. Fe’i gwnaed yn 1914, ar ddechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd i’w roi fel rhodd Nadolig i filwyr a phobl eraill yn y lluoedd arfog ar draws yr Ymerodraeth Brydeinig. Roedd y bocs i wneud i bobl deimlo bod pawb yn “un tîm” yn ystod y rhyfel. 

Mae’r tun wedi’i addurno â symbolau’r Ymerodraeth Brydeinig, gan gynnwys y geiriau “Imperium Britannicum” (Yr Ymerodraeth Brydeinig) a lluniau o longau rhyfel. Mae hyn yn dangos yr Ymerodraeth fel un gryf ac unedig. Ond nid yw’r tun yn dangos sut oedd y rhyfel yn teimlo i bawb, nac mai profiadau gwahanol iawn oedd gan wahanol bobl. 

Roedd cynnwys y bocs yn wahanol i wahanol bobl. Cafodd llawer o filwyr sigaréts neu dybaco pib. Cafodd pobl nad oeddent yn ysmygu pethau i ysgrifennu llythyrau. Cafodd rhai milwyr Sikh losin a sbeisys. Yn aml, cafodd nyrsys siocled yn lle tybaco. Mae hyn yn dangos bod yr Ymerodraeth yn ceisio ystyried rhai anghenion, ond roedd pobl dal ddim bob amser yn cael yr un driniaeth. 

Pam mae'n bwysig?

Roedd tybaco a siocled yn gysylltiedig â’r ymerodraeth. Cafodd tybaco ei dyfu ar blanhigfeydd yn America, yn aml gan bobl a gafodd eu caethiwo. Mae siocled yn dod o goco, a dyfwyd ar blanhigfeydd hefyd, gan gynnwys yn y Caribî ac yn nes ymlaen yng Ngorllewin Affrica. Yn aml, roedd y gwaith yn wael ei dal neu’n annheg. Gwnaeth hyn greu cyfoeth i gwmnïau ym Mhrydain, tra roedd pobl mewn gwledydd eraill yn dioddef. 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych hwn yn ein hannog i feddwl: sut cafodd y rhyfel a’r ymerodraeth eu portreadu i’r cyhoedd? Pwy sydd yn y stori, a phwy sydd ar goll?

 

 

Lleinlen gotwm Ralph Gaches a wisgwyd mewn gwersyll carcharorion rhyfel Siapaneaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Roedd y lleinlen gotwm hon yn perthyn i Ralph Gaches. Roedd yn gweithio yn y Llu Awyr Brenhinol. Ar ôl cwymp Singapôr ym mis Chwefror 1942, cafodd ei ddal gan y Siapaneaid ac fe ddaeth yn garcharor rhyfel. Cafodd ei gadw mewn gwersylloedd yn Java hyd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd ym mis Awst 1945. Roedd prinder mawr o fwyd, dillad a meddyginiaeth yn y gwersylloedd. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd adref ym mis Tachwedd 1945 ac yn ddiweddarach bu’n byw ym Mhorth Tywyn. 

Mae’r lleinlen yn rhan o gasgliad ehangach. Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys cap cotwm a bwrdd cribbage a wnaed o dun bwyd. Roedd y bwrdd cribbage yn perthyn i garcharor rhyfel o Awstralia yn yr un gwersyll. Bu farw’r carcharor hwn yn ddiweddarach o salwch wrth weithio ar reilffordd yn Sumatra. Mae’r gwrthrychau hyn yn dangos sut roedd carcharorion yn defnyddio beth bynnag oedd ganddynt i geisio goroesi. 

Pam mae'n bwysig?

Mae’r stori hon hefyd yn cysylltu â’r Ymerodraeth Brydeinig. Roedd Singapôr yn lle pwysig i Brydain ar gyfer y llynges a masnach yn Asia. Ar y pryd, roedd Awstralia yn rhan o’r Ymerodraeth Brydeinig hefyd, ac roedd milwyr o wahanol wledydd yn ymladd yn y rhyfel. Mae’n debygol bod y cotwm ar gyfer y dillad hyn wedi dod o wledydd fel India neu’r Aifft, lle roedd Prydain yn cael dylanwad cryf. 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych hwn yn ein hatgoffa am gost ddynol rhyfel: poen a goroesi. Mae hefyd yn dangos bod penderfyniadau mawr am ymerodraeth a rhyfel yn gallu newid bywydau unigol.

 

 

Portread o’r Cyrnol Mathias gan H. Carl Schiller, 1855, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Mae’r llun dyfrlliw hwn yn dangos y Cyrnol Mathias, swyddog ym myddin Prydain. Cafodd ei beintio yn 1855 gan H. Carl Schiller. Roedd teulu’r Mathias yn byw ger Arberth, felly mae’r llun yn cysylltu â hanes lleol. 

Roedd y Cyrnol Mathias yn gweithio ar adeg pan oedd Prydain yn rheoli llawer o India drwy Gwmni Dwyrain India. Ddwy flynedd ar ôl peintio’r llun, dechreuodd gwrthryfel mawr yn India yn 1857. Roedd milwyr a sifiliaid Indiaidd yn gwrthsefyll rheolaeth Prydain. 

Pam mae'n bwysig?

Ymatebodd Prydain gyda llawer o drais. Ar ôl y gwrthryfel, cymerodd llywodraeth Prydain reolaeth uniongyrchol dros India. Yn 1877, cafodd y Frenhines Fictoria ei galw’n Ymerodres India, i ddangos bod gan Brydain reolaeth gref. Parhaodd rheolaeth Prydain hyd at 1947, pan ddaeth India yn annibynnol. 

Pwynt allweddol

Mae’r portread hwn yn fwy na llun o un dyn. Mae’n ein helpu i feddwl am bŵer yr ymerodraeth, pobl oedd yn gwrthsefyll, a sut mae’r hanes hwn yn dal i effeithio ar y byd heddiw.

 

 

Camera mahogani a phres William John, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Roedd y camera mahogani a phres hwn yn perthyn i William John o Glunderwen. Fe’i defnyddiodd i dynnu lluniau o strydoedd Arberth, carnifalau, a digwyddiadau hedfan cynnar ar ddechrau’r 20fed ganrif. Mae’r lluniau’n helpu i ni weld sut oedd bywyd bob dydd yn newid. Rhoddwyd y camera i Amgueddfa Arberth ym 1994 gan ei fab. 

Pam mae'n bwysig?

Mae’r camera’n adrodd stori leol, ond mae’r deunyddiau yn cysylltu â hanes yr ymerodraeth. Mae mahogani yn fath o bren caled a ddaeth yn boblogaidd ym Mhrydain o’r 1600au ymlaen. Daeth y pren hwn o’r Caribî ac America. Yn aml, roedd pobl a gafodd eu caethiwo yn cael eu gorfodi i weithio i helpu i gael y pren. 

Roedd torri a chludo mahogani yn waith caled iawn. Gorfodwyd dynion, menywod a phlant caeth i dorri a chludo coed trwm mewn amodau gwael. Gwnaeth hyn greu elw i bobl a chwmnïau ym Mhrydain, tra roedd pobl mewn gwledydd eraill yn dioddef, ac roedd y gwaith hefyd yn niweidio’r amgylchedd. 

Pwynt allweddol

Mae’r camera hwn yn dangos bod gwrthrychau cyfarwydd weithiau’n gysylltiedig â straeon anodd. Mae’n ein hannog i ofyn: o ble daeth y deunyddiau, a phwy dalodd y pris?

 

 

Pot bwydo babi Maw’s Meritor Dandy, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Gwnaed y pot bwydo babi gwydr dwyben hwn gan S. Maw & Sons yn Llundain. Mae’n dod o ddechrau’r 1910au. Ar y pryd, roedd llawer o famau’n gweithio’n galed ac nid oedd bob amser yn bosibl bwydo babi ar y fron. Roedd rhai poteli babi cynharach yn anodd eu glanhau ac yn gallu gwneud babanod yn sâl. Roedd dyluniadau newydd fel hwn yn fwy diogel ac yn dangos bod pobl yn dechrau deall mwy am iechyd a glendid. 

Mae’r botel wedi’i gwneud o wydr clir ac mae ganddi farciau mesur ar yr ochr. Roedd tethi rwber ar un pen yn helpu i reoli llif y llaeth. Mae gwrthrychau fel hyn yn dangos sut gallai gwyddoniaeth a meddygaeth newid bywyd teuluol bob dydd.

Pam mae'n bwysig? 

Mae’r deunyddiau yn y pot bwydo hwn hefyd yn cysylltu â hanes yr ymerodraeth. Roedd rwber yn ddeunydd pwysig iawn ar ddiwedd y 1800au, oherwydd roedd diwydiant yn tyfu’n gyflym. Roedd gwledydd Ewrop yn mynd i wledydd eraill—lle roedd ganddynt reolaeth—i gael rwber. 

Roedd casglu rwber yn y Congo yn greulon iawn. O 1885 ymlaen, roedd y Congo dan reolaeth Brenin Leopold II o Wlad Belg. Gorfodwyd pobl leol i gasglu rwber, ac roedd cosbau ofnadwy os nad oedden nhw’n casglu digon. Bu farw miliynau o bobl oherwydd trais, afiechyd a newyn. Gwnaeth cwmnïau wneud elw o hyn, ac mae hynny’n golygu bod rhai gwrthrychau bob dydd ym Mhrydain yn cysylltu â dioddefaint mewn gwledydd eraill. 

Pwynt allweddol

Mae’r pot bwydo babi hwn yn dangos bod rhai gwelliannau i fywyd ym Mhrydain weithiau’n dibynnu ar waith annheg mewn llefydd eraill. Mae’n ein hannog i holi: O ble daw’r deunyddiau, a phwy gafodd ei drin yn annheg?

 

 

Tiwb tabledi sacarin, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Roedd y tiwb cardbord hwn yn dal tabledi sacarin. Mae’r label yn dweud “Order Dec. 1st, 1942.” Mae sacarin yn felysydd artiffisial (melysydd wedi’i wneud mewn ffatri) sy’n llawer mwy melys na siwgr. Cafodd ei ddarganfod yn 1879, a dechreuodd pobl ei ddefnyddio’n fwy ym Mhrydain yn y 1900au cynnar. 

Pam mae'n bwysig?

Daeth sacarin yn bwysig yn ystod y ddau Ryfel Byd, oherwydd roedd prinder siwgr ym Mhrydain. Cyn yr Ail Ryfel Byd, roedd Prydain yn mewnforio llawer o fwyd, gan gynnwys llawer o’i siwgr. Daeth llawer o’r siwgr o’r Caribî, lle roedd pobl wedi gweithio ar blanhigfeydd ers amser maith mewn amodau annheg. Yn ystod y rhyfel, roedd llongau’n cael eu hysbeilio, felly roedd yn anodd dod â siwgr i mewn. Felly cyflwynwyd dogni (pobl yn cael swm penodol). O fis Gorffennaf 1942 ymlaen, roedd siwgr wedi’i ddogni, a daeth sacarin yn ddewis poblogaidd. 

Bu’r llywodraeth yn gweithio gyda’r British Saccharin Company i wneud mwy o sacarin. Cododd y cynhyrchiant yn fawr iawn yn ystod y rhyfel. Defnyddiwyd sacarin mewn cartrefi a chaffis, ac mewn rhai diodydd rhatach. Roedd y llywodraeth yn rheoli’r pris a faint oedd yn cael ei werthu. 

Pwynt allweddol

Mae’r gwrthrych bach hwn yn dangos bod Prydain yn dibynnu ar wledydd eraill am fwyd ac adnoddau. Mae hefyd yn dangos bod masnach yn yr ymerodraeth wedi siapio bywyd bob dydd ym Mhrydain—hyd yn oed pan oedd prinder yn ystod y rhyfel.

 

 

Masg nwy yr Ail Ryfel Byd, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Rhoddwyd y masg nwy hwn i bobl ym Mhrydain yn 1938, oherwydd roedd ofn y gallai nwy gwenwynig gael ei ddefnyddio mewn rhyfel. O dan gyfreithiau yn 1939, roedd yn rhaid i bawb gario masg nwy, neu gallent gael dirwy. Roedd gwahanol fathau ar gyfer oedolion, plant a babanod. Dosbarthwyd tua 38 miliwn o fasgiau nwy. Roedd y masg yn ffitio’n dynn ar y wyneb. Pan oedd rhywun yn anadlu i mewn, roedd yr aer yn mynd drwy hidlydd i helpu i atal nwy gwenwynig. Daeth masgiau nwy yn symbol o ofn a bywyd bob dydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Pam mae'n bwysig?

Mae’r masg nwy hefyd yn cysylltu â hanes yr ymerodraeth. Roedd angen rwber i wneud y masg yn aerglos. Wrth i’r galw am rwber dyfu, roedd gwledydd Ewrop yn dibynnu ar rwber o wledydd eraill lle roedd ganddynt reolaeth. Yn y Congo, er enghraifft, gorfodwyd pobl leol i gasglu rwber mewn ffordd greulon, a bu farw miliynau o bobl oherwydd trais, afiechyd a newyn. 

Roedd hidlwyr masgiau nwy hefyd yn cynnwys asbestos, deunydd a ddefnyddiwyd oherwydd ei fod yn gwrthsefyll tân. Cafodd asbestos ei gloddio mewn llefydd fel De Affrica a Chanada, yn aml gan gwmnïau mawr. Roedd llawer o weithwyr yn cael eu trin yn annheg, ac roedd asbestos yn niweidiol iawn i iechyd. Ni chafodd asbestos ei wahardd yn y DU tan 1999. 

Pwynt allweddol

Mae’r masg nwy hwn yn dangos bod amddiffyn pobl ym Mhrydain yn ystod y rhyfel yn dibynnu ar ddeunyddiau a gwaith o wledydd eraill. Mae’n ein hannog i feddwl am bwy oedd yn cael ei ddiogelu, a phwy oedd yn talu’r pris.

 

 

Potelaid o hanfod coffi a sicori, J.A. Lyons & Co

 

Beth yw'r gwrthrych?

Roedd y botel hon unwaith yn cynnwys hanfod coffi a sicori gan J. Lyons & Co., cwmni bwyd mawr yn Llundain. Fe’i sefydlwyd ar ddiwedd y 1800au, ac roedd Lyons yn enwog am ei gaffis a’i gynnyrch bwyd. Mae’r botel hon yn dod o’r 1920au. Ar y pryd, roedd hanfod coffi hylif yn ffordd ratach a haws i bobl yfed coffi. 

Roedd coffi mâl yn colli blas yn gyflym, felly roedd hanfod coffi yn fwy ymarferol oherwydd roedd yn para’n hirach. Gwnaed yr hanfod drwy wneud diod gref o goffi a sicori ac yna’i storio mewn potel. Yn 1930, ailenwyd y cynnyrch yn Bev. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd prinder mewnforion, ond roedd coffi yn cael ei ystyried yn bwysig i godi morâl. Pan oedd yn anodd cael sicori, defnyddiodd y cwmni ddeunyddiau eraill fel disodliad. 

Pam mae'n bwysig?

Roedd coffi ym Mhrydain yn cysylltu’n gryf â’r ymerodraeth. Daeth coffi yma yn y 1600au, ac fe dyfodd mewn poblogrwydd. Roedd mwy o alw am goffi a siwgr, ac roedd hyn yn dibynnu ar blanhigfeydd yn y Caribî, Canol America a De America. Yn aml, roedd pobl o Affrica a gafodd eu caethiwo yn cael eu gorfodi i weithio ar y planhigfeydd hyn. 

Roedd hyn yn rhan o fasnach gaethweision dros y Cefnfor Iwerydd, lle cafodd miliynau o bobl o Affrica eu cludo i America a’u gorfodi i weithio. Gwnaeth y gwaith hwn greu cyfoeth i gwmnïau Ewropeaidd, ond roedd y bobl gaeth yn dioddef yn fawr. Heddiw, mae llawer o ffermwyr coffi mewn rhai gwledydd yn dal i gael tâl isel, a gall amodau gwaith fod yn anodd. 

Pwynt allweddol

Mae’r botel hon yn dangos sut gall coffi—rhywbeth cyfarwydd—gysylltu Arberth â straeon byd-eang am ymerodraeth a thrin pobl yn annheg. Mae’n ein hannog i feddwl: o ble daw’r cynnyrch, a phwy wnaeth y gwaith?

 

 

Gêm fwrdd 1910 “Ras Awyrennau o Gwmpas yr Ymerodraeth Brydeinig 1910 gan y Brodyr Roberts (Glevum), Caerloyw, Lloegr, Casgliad y Werin Cymru

 

Beth yw'r gwrthrych?

Mae’r gêm fwrdd hon yn dod o ddechrau’r 20fed ganrif, pan oedd hedfan yn newydd ac yn gyffrous. Ei henw yw ‘Ras Awyrennau o Gwmpas yr Ymerodraeth Brydeinig’. Fe’i gwnaed gan Glevum Games ger Caerloyw. Roedd y gêm yn cynnwys awyrennau pren a dis, ac fe’i bwriadwyd ar gyfer teuluoedd.

Mae’r bwrdd yn dangos taith ar draws yr Ymerodraeth Brydeinig, gan gynnwys llefydd fel Hong Kong, India, yr Aifft, Ynysoedd y Gorllewin, Awstralia a Chanada. Mae chwaraewyr yn rasio rhwng y lleoliadau. Weithiau mae problemau fel tywydd gwael neu injan yn torri. Mae’r gêm yn gwneud i’r Ymerodraeth edrych fel rhywbeth trefnus, wedi’i chysylltu’n dda, ac yn gyffrous. 

Pam mae'n bwysig?

Helpodd gemau fel hyn i wneud i’r ymerodraeth ymddangos yn beth da. Roedd pobl yn meddwl y byddai technoleg newydd, fel awyrennau a radio, yn helpu Prydain i reoli mwy. Ond nid yw’r gêm yn dangos y problemau go iawn, fel trais, cymryd tir, a phobl yn gwrthsefyll rheolaeth Prydain mewn llawer o wledydd. 

Yn ystod y 1800au a dechrau’r 1900au, ehangodd Prydain ei hymerodraeth. Roedd Prydain yn cymryd adnoddau a defnyddio gwaith pobl mewn gwledydd eraill i wneud elw. Yn aml, collodd pobl leol dir a hawliau. Roedd cyfoeth yn dod yn ôl i Brydain. Roedd rhai pobl ym Mhrydain yn erbyn hyn, ond nid yw’r gêm yn dangos y safbwyntiau hynny. 

Pwynt allweddol

Mae’r gêm fwrdd hon yn dangos sut gall adloniant wneud i syniadau am yr ymerodraeth deimlo’n “normal”. Mae’n ein hannog i ofyn: pwy sydd yn y stori, a phwy sydd ar goll?