Cwm Elan

Mae Cwm Elan yng nghanolbarth Cymru, ger Rhaeadr Gwy. Mae gan y dyffryn hanes hir a diddorol sydd wedi cael ei lunio gan y tirlun a’r bobl a oedd yn byw yno. Am gannoedd o flynyddoedd, dim ond ychydig o bobl oedd yn byw yn yr ardal. Roedd llawer yn ffermwyr bach neu’n yrrwyr anifeiliaid a oedd yn teithio gyda gwartheg a defaid ar hyd llwybrau’r ucheldir. Oherwydd bod y dyffryn mor anghysbell, roedd hefyd yn lle diogel i guddio. Yn ôl traddodiad lleol, defnyddiodd rhai tywysogion Cymru rannau uchaf Cwm Elan fel man lloches yn ystod cyfnodau o wrthdaro. 

Dechreuodd hanes modern y dyffryn newid ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Erbyn y 1890au, roedd dinas Birmingham yn tyfu’n gyflym ac roedd angen mwy o ddŵr glân arni. Penderfynodd peirianwyr fod afonydd Elan a Chlaerwen yn ffynonellau perffaith o ddŵr meddal a glân. Yn 1892, pasiodd y Senedd gyfraith a roddodd ganiatâd i Gorfforaeth Birmingham brynu’r dalgylch cyfan – dros 70 milltir sgwâr, neu tua 1% o dir Cymru – ac adeiladu cyfres fawr o argaeau ac aqueductau i gludo’r dŵr. 

Roedd adeiladu Cronfeydd Dŵr Cwm Elan yn un o brosiectau peirianyddol mwyaf oes Fictoria. Roedd miloedd o weithwyr yn byw mewn pentrefi a adeiladwyd yn arbennig ar gyfer y gwaith. Buont yn cloddio cerrig, yn adeiladu rheilffyrdd ac yn codi argaeau mawr fel Caban Coch, Garreg Ddu, Pen-y-garreg a Chraig Goch. Cwblhawyd cam cyntaf y prosiect yn 1904. O hynny ymlaen, gallai’r dŵr lifo dros 70 milltir i Birmingham drwy ddefnyddio disgyrchiant yn unig, heb fod angen pympiau. Roedd y cynllun yn darparu cyflenwad dibynadwy o ddŵr i filiynau o bobl, ond newidiodd hefyd y tirlun am byth wrth i hen ffermydd a rhannau o’r cymoedd gael eu boddi. 

Yn ystod yr ugeinfed ganrif, adeiladwyd rhagor o gyfleusterau yn y dyffryn. Cwblhawyd Argae Claerwen yn 1952, a’i agor gan y Frenhines Elisabeth II yn fuan ar ôl iddi ddod yn frenhines. Heddiw, mae Cwm Elan yn enwog am ei hanes peirianyddol, ei fywyd gwyllt cyfoethog a’i dirwedd arbennig. Mae’n dal i gyflenwi dŵr yfed o ansawdd uchel i lawer o bobl. Mae hefyd yn enghraifft dda o le lle mae gwaith dyn a gofal am natur yn gallu cyd-fyw, gan gynnig cyfleoedd i bobl ymweld, dysgu a mwynhau’r awyr agored.

 

Casgliad y Werin Cymru

• What are your thoughts, having viewed these short films?
• How did National Service affect young people living in Wales differently from those in other parts of the UK?
• Do you consider the stories and experiences of National Service documented in this collection to be Welsh heritage?
• What impact did National Service have on families and communities in Wales?
• Do you think Wales should value the experiences of people that completed National Service?
• How do personal stories from Welsh veterans help us understand life during National Service?
• What are your thoughts about compulsory conscription?
• What kinds of roles did Welsh conscripts take on during their National Service, and how do we know?

• Adeiladu Model o Gronfa Ddŵr Fach: Gan ddefnyddio hambyrddau, clai, cerrig a dŵr, mae’r plant yn creu tirlun syml ac yn adeiladu “argae” i weld sut mae cronfeydd dŵr yn storio dŵr.
• Cylchred y Dŵr mewn Bag: Mae’r dysgwyr yn llunio cylchred y dŵr, yn rhoi ychydig o ddŵr mewn bag plastig wedi’i selio, ac yn ei lynu wrth ffenestr. Yna gallant arsylwi anweddiad a chyddwysiad, gan gysylltu hyn â sut mae Dyffryn Elan yn casglu dŵr glaw.
• Creu Llinell Amser: Mewn grwpiau, mae’r disgyblion yn trefnu digwyddiadau pwysig (er enghraifft: cymunedau’r dyffryn, cynlluniau oes Fictoria, adeiladu’r argaeau, ac agor Argae Claerwen) i greu llinell amser weledol o hanes Dyffryn Elan.
• Her Beirianneg - Adeiladu Argae Cryf: Gan ddefnyddio deunyddiau dosbarth fel cardfwrdd, Lego neu flociau adeiladu, mae’r plant yn dylunio ac yn adeiladu’r argae cryfaf posibl i wrthsefyll llif bach o ddŵr.
• Mapio Cwm Elan: Rhowch amlinelliad o fap i’r disgyblion a gofynnwch iddynt ychwanegu cronfeydd dŵr, afonydd ac argaeau. Gall disgyblion hŷn gymharu mapiau hanesyddol a mapiau modern er mwyn gweld sut mae’r dirwedd wedi newid dros amser.
• Dadl: “A Oedd Adeiladu’r Cronfeydd Dŵr yn Deg?” Rhannwch y dosbarth yn grwpiau, er enghraifft ffermwyr oedd yn byw yn y dyffryn, peirianwyr, a phreswylwyr Birmingham. Trafodwch safbwyntiau gwahanol am adeiladu’r cronfeydd dŵr.
• Gweithgaredd Ditectif Natur: Dangoswch luniau o fywyd gwyllt Dyffryn Elan a gofynnwch i’r disgyblion adnabod cynefinoedd, cadwyni bwyd, a rhesymau pam mae rhai rhywogaethau’n ffynnu yn yr ardal.
• Ysgrifennu Cofnod Dyddiadur: Mae’r plant yn ysgrifennu cofnod dyddiadur byr o safbwynt gweithiwr yn adeiladu’r argae, plentyn yn byw yn y dyffryn, neu beiriannydd yn ymweld o Birmingham.
• Her Arbed Dŵr: Gan gysylltu’r gorffennol â’r presennol, mae’r disgyblion yn creu posteri neu addewidion sy’n dangos sut y gallant arbed dŵr gartref ac yn yr ysgol.
• “Taith” Rithwir neu Daith yn y Dosbarth: Defnyddiwch luniau neu gyflwyniad sleidiau i fynd ar “daith” o amgylch yr argaeau a’r cronfeydd dŵr. Mae’r disgyblion yn gwneud nodiadau ac yna’n creu taflen wybodaeth yn disgrifio’r hyn y gallai ymwelwyr ei weld a’i ddysgu yn Nyffryn Elan.

(derived from the statements of what matters)

Humanities:

• Investigate
• Interpret
• Change and continuity
• Places
• Human Impact on the World
• Identity and Diversity
• Cause and effect
• Justice, inequality and rights
• Social Action
• Ethical and moral questions

Health and Wellbeing:

• Communication, Help Seeking and Empathy
• Informed Choices and the impact of decisions
• Social Influences and Norms
• Identity and Values
• Rights and Respect

Language, literacy and communication:

• Reading Strategies
• Drawing conclusions
• The effect of grammatical constructions of the meaning of texts
• Responding to texts
• Vocabulary Development
• Communicate ideas and opinions (Oral)
• Collaborate and negotiate
• Writing for different purposes and audiences