Symud i'r prif gynnwys
  1. Hafan
  2. Darganfod & Dysgu
  3. Addysg
  4. Adnoddau dysgu

Pecyn Gwaith i Athrawon

Cefndir

Mae hanes Tryweryn yn bwysig iawn i bobl Cymru, yn emosiynol ac yn hanesyddol. Yn y 1950au, roedd Cyngor Dinas Lerpwl yn chwilio am fwy o ddŵr i gyflenwi ei phoblogaeth a’i diwydiannau. Dewiswyd Dyffryn Tryweryn ger y Bala yng Ngwynedd fel lle i adeiladu cronfa ddŵr fawr. Yn y dyffryn roedd pentref bach o’r enw Capel Celyn, cymuned ffermio lle roedd bron pawb yn siarad Cymraeg. 

Yn 1957, cyflwynodd Lerpwl ddeddf arbennig yn Senedd y DU i ganiatáu boddi’r dyffryn. Roedd hyn yn golygu nad oedd angen caniatâd gan awdurdodau yng Nghymru. Roedd llawer o bobl yn gwrthwynebu’r cynllun, gan gynnwys trigolion y pentref, cynghorau lleol ac Aelodau Seneddol Cymru. Serch hynny, pasiwyd y ddeddf, a dim ond un AS o Gymru a bleidleisiodd o’i blaid. I lawer o bobl, roedd hyn yn dangos nad oedd gan Gymru lawer o lais gwleidyddol bryd hynny. 

Ymladdodd pobl Capel Celyn yn galed i achub eu pentref. Trefnwyd protestiadau a deisebau, a theithiodd rhai i Lerpwl a Llundain i egluro eu hachos. Cafodd y frwydr gefnogaeth gan bobl ar draws Cymru, gan godi pryderon am yr iaith Gymraeg a hawliau pobl Cymru. Ond yn y diwedd, ni lwyddwyd i atal y cynllun. Dechreuodd adeiladu’r gronfa ddŵr ym 1960. Cafodd tai ac adeiladau eu dymchwel, a bu’n rhaid i deuluoedd adael eu cartrefi. Pan gwblhawyd yr argae ym 1965, boddodd dŵr y dyffryn a diflannodd Capel Celyn o dan y llyn, a enwyd yn Llyn Celyn. Dim ond mynwent y pentref a symudwyd i dir uwch cyn y llifogydd. 

Cafodd Tryweryn effaith fawr ar wleidyddiaeth a diwylliant Cymru. Cryfhaodd gefnogaeth i genedlaetholdeb Cymru ac i amddiffyn yr iaith Gymraeg, ac roedd yn rhan o’r galw am fwy o hunanreolaeth i Gymru. Daeth y geiriau “Cofiwch Dryweryn” yn slogan enwog. Heddiw, mae Llyn Celyn yn atgoffa pobl o’r hanes hwn a’r effaith gafodd colli pentref bach ar hunaniaeth Cymru.

Casgliad y Werin Cymru

Cwestiynau posib i'w trafod

  • Sut ydych chi'n meddwl oedd bywyd yng Nghapel Celyn cyn y llifogydd?
  • Sut ydych chi'n dychmygu bod y pentrefwyr yn teimlo pan glywsant gyntaf y gallai eu cartref gael ei ddinistrio?
  • Pe bai eich cartref neu'ch ysgol eich hun dan fygythiad, pa emosiynau fyddech chi'n eu teimlo?
  • Ydych chi'n meddwl ei bod hi'n deg bod y penderfyniad i foddi'r pentref wedi'i wneud yn Llundain, nid Cymru? Pam neu pam lai?
  • Pwy ddylai fod â'r hawl i benderfynu beth sy'n digwydd i dir cymuned?
  • Beth mae'r stori hon yn ei ddysgu i ni am bŵer—pwy sydd â'r pŵer, a phwy sydd ddim?
  • Pam roedd Capel Celyn yn bwysig fel cymuned sy'n siarad Cymraeg?
  • Sut gallai colli pentref fel hyn effeithio ar yr iaith a'r diwylliant Cymraeg yn ehangach?
  • Ydych chi'n meddwl y dylid ystyried iaith cymuned wrth wneud penderfyniadau am dir?
  • Pam ydych chi'n meddwl bod “Cofiwch Dryweryn” wedi dod yn ymadrodd mor bwysig yng Nghymru?
  • Sut mae straeon fel Tryweryn yn llunio ein synnwyr o hunaniaeth Gymreig heddiw? A ddylid cofio digwyddiadau fel hyn? Os felly, sut?
  • Pe gallech chi siarad â rhywun oedd yn byw yng Nghapel Celyn cyn iddo gael ei foddi, beth fyddech chi'n ei ofyn iddyn nhw?
  • Dychmygwch fod yn rhaid i chi adael eich cartref am byth—beth yw'r un peth y byddech chi'n ei gymryd, a pham?
  • Sut y byddai plant eich oedran chi yng Nghapel Celyn wedi teimlo wrth iddyn nhw wylio'r dŵr yn codi?
  • Pam ydych chi'n meddwl bod angen y gronfa ddŵr ar Lerpwl, ac a allai fod wedi bod ateb arall?
  • A ddylai un gymuned aberthu rhywbeth er budd un arall? Pryd mae hynny'n dderbyniol ai peidio?
  • Sut ydym ni'n cydbwyso anghenion dynol (fel dŵr) â diogelu cymunedau a diwylliant?

Gweithgareddau a phrofiadau

  • Mapio'r Pentref Coll
  • Wal Atgof “Cofiwch Dryweryn”
  • Cylch Drama “Lleisiau Capel Celyn”
  • Dadl: “A oedd hi'n Iawn Gorlifo'r Dyffryn?”
  • Ysgrifennu Creadigol: Llythyr o'r Noson Olaf
  • Gweithgaredd Celf: Y Dyfroedd yn Codi
  • Trip Maes neu Daith Rhithiol
  • Adeiladu Amgueddfa Fach o Gapel Celyn
  • Gweithdy Iaith a Hunaniaeth

Cysyniadau allweddol

(sy'n deillio o'r datganiadau o'r hyn sy'n bwysig)

Y Dyniaethau
  • Ymchwilio
  • Dehongli
  • Newid a pharhad
  • Lleoedd
  • Effaith Dynol ar y Byd
  • Cyfiawnder, anghydraddoldeb a hawliau
  • Gweithredu Cymdeithasol
  • Cwestiynau moesegol a moesol
Y Celfyddydau Mynegiannol
  • Deall cyd-destun mewn gweithiau creadigol
  • Cyfleu syniadau
  • Archwilio pwrpas ac ystyr
  • Datblygu a mireinio dyluniadau
Iechyd a Llesiant
  • Dylanwadau a Normau Cymdeithasol
  • Hunaniaeth a Gwerthoedd
  • Hawliau a Pharch
  • Mathau o Gydberthynas
Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu
  • Gwrando gydag empathi
  • Strategaethau Darllen
  • Dod i gasgliad
  • Datblygu Geirfa
  • Cyfathrebu'n effeithiol a chyfleu syniadau a barn (Ar Lafar)
  • Cydweithredu a thrafod
  • Ysgrifennu at wahanol ddibenion a chynulleidfaoedd

1867

Mae Cyngor Sir Llundain yn cynnig darparu 393 miliwn galwyn o ddŵr i Lundain bob dydd. Mae'r cynllun, a gafodd ei labelu gan y wasg fel “the Monster Reservoir,” yn cynnwys adeiladu sawl cronfa ddŵr newydd, gan gynnwys argae yn Nyffryn Dyfrdwy a fyddai'n arwain at orlifor’r Bala a'r cyffiniau.

1881-1889

Mae Corfforaeth Lerpwl yn gorlifo Cwm Llanwddyn i greu Llyn Efyrnwy, a ddaeth, ar adeg ei gwblhau, y llyn artiffisial mwyaf yn Ewrop. Mae wal yr argae yn 100 troedfedd o uchder ac yn ymestyn 400 llath o led, ac mae'r gronfa ddŵr wedi'i lleoli 68 milltir o Lerpwl.

 

1902

Mae Deddf Gorfforaeth Lerpwl yn cael ei phasio yn y Senedd.

 

1955

Mawrth

Mae dirprwyaeth gudd yn teithio i Gwm Tryweryn ym Meirionnydd i gynnal arolygon cyfrinachol ar ran Corfforaeth Dŵr Lerpwl.

 

 

20 Rhagfyr

Mewn cyfarfod gyda'r nos, penderfynodd Corfforaeth Lerpwl gyflwyno cynllun Tryweryn.

 

22 Rhagfyr

Mae'r Liverpool Daily Post yn cyhoeddi'r pennawd “Argae mawr newydd ger y Bala wedi'i gynllunio,” gan adrodd y byddai mesur seneddol yn rhoi'r pŵer cyfreithiol i Gorfforaeth Lerpwl i argae Afon Tryweryn a'i dyffryn.

1956

6 Ionawr

Mae trigolion Cwm Tryweryn yn cynnal eu cyfarfod cyntaf i ystyried cynnig Corfforaeth Lerpwl i orlifo'r dyffryn.

 

Llythyr oddi wrth R. T. Jenkins at E. M. Watkin Jones, Ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, 26 Ebrill 1956

Ffynhonnell: Archifdy Meirionnydd, Gwasanaeth Archifau Gwynedd

 

Medi

Mae Gwynfor Evans yn rhyddhau pamffled o'r enw Achub Cwm Tryweryn i Gymru.

 

Gwynfor Evans, 'Save Cwm Tryweryn for Wales' (Plaid Cymru, 1956) [front cover, image 1 of 27]

Casgliad y Werin Cymru: Gwynfor Evans, 'Save Cwm Tryweryn for Wales' (Plaid Cymru, 1956)

Hawlfraint: Llyfrgell Cymru, Gwasanaethau Gwybodaeth Prifysgol Cymru Bangor 2004

 

21 Tachwedd

Mae pob aelod ond pump o gymuned Cwm Tryweryn yn gorymdeithio trwy strydoedd Lerpwl gan gario baneri i brotestio yn erbyn y cynllun. Mae'r cyngor yn cymeradwyo'r mesur i foddi Cwm Tryweryn gyda phleidlais o 95 i 1.

 

 

1 Rhagfyr

Sefydlwyd Pwyllgor Amddiffyn Tryweryn yn Lerpwl.

 

18 Rhagfyr

Pleidleisiodd Cyngor Dinas Lerpwl 160 i 90 o blaid y cynnig i foddi Cwm Tryweryn.

1957

31 Gorffennaf

Mae Mesur Cronfa Ddŵr Tryweryn Corfforaeth Lerpwl yn cael ei basio gan y Senedd gyda mwyafrif o naw deg chwech. Y diwrnod canlynol, ar ôl cael ei ddychwelyd i Dŷ'r Arglwyddi, mae'r Mesur yn derbyn Cydsyniad Brenhinol ac yn dod yn gyfraith.

 

Hawlfraint: Archifdy Gwynedd 2011

Casgliad y Werin Cymru: Toriadau newyddion am Dryweryn 1957 (E)

 

25 Hydref

Cynhelir cynhadledd genedlaethol, a drefnwyd gan yr Henadur John Hinds Morgan, Arglwydd Faer Caerdydd, i drafod cynnig a gyflwynwyd gan Gwynfor Evans. Ymhlith y pedwar opsiwn a gytunwyd yn y gynhadledd, mae cynnig Evans yn derbyn gorlifo Tryweryn ond yn pwysleisio amddiffyn pentref Capel Celyn.

 

1958

21 Ionawr

Mewn cyfarfod pwyllgor Corfforaeth Lerpwl, gwrthodwyd pob un o'r pedwar cynnig amgen a gyflwynwyd yng nghynhadledd Caerdydd.

 

29 Ebrill

Mae gwaith rhagarweiniol i baratoi Cwm Tryweryn ar gyfer ei orlifo yn dechrau gyda suddo tyllau turio a phyllau prawf yn y dyffryn.

 

 

Mehefin

Mae adroddiad terfynol AEM ar Ysgol Capel Celyn yn cael ei ryddhau.

 

 

1960

2 Awst

Mae gwaith yn dechrau i baratoi Cwm Tryweryn ar gyfer ei foddi wrth i'r safle adeiladu ddod yn weithredol.

 

1961

Hydref

Mae dau fyfyriwr, Emyr Llywelyn Jones ac Aled Gwyn, yn mynd at Saunders Lewis i gael ei farn ar gynnal protest heddychlon ar safle Tryweryn. Yn dilyn hyn, mae nifer o fyfyrwyr yn penderfynu “gwneud rhywbeth yn Nhryweryn.” Mae Saunders yn cynghori Jones a Gwyn i ddychwelyd i’r coleg, gan ddweud y byddai’n drueni gwastraffu eu “bywydau ifanc” ar y mater.

 

1963

10 Chwefror

Ar ôl mabwysiadu’r enw Mudiad Amddiffyn Cymru (MAC – Y Mudiad i Amddiffyn Cymru), mae Emyr Llywelyn Jones, Owain Williams, a John Albert Jones yn gweithredu’n filwriaethus ar safle adeiladu cronfa ddŵr Tryweryn.

 

18 Chwefror

Mae Emyr Llywelyn Jones yn cael ei gymryd i’r ddalfa yn ei lety yn Aberystwyth.

 

 

Ebrill

Caiff Owain Williams a John Albert Jones eu harestio am eu rhan ym mhrotestiadau Tryweryn a Gellilydan.

 

2 Mai

Mae llyfr log Ysgol Capel Celyn yn nodi'r penderfyniad i gau'r ysgol ar ddiwedd y tymor.

 

 

 

Casgliad y Werin Cymru: Arwydd yn atgoffa trigolion Capel Celyn am dranc eu pentref, 14 Tachwedd 1963

1964

Mehefin

Mae'r capel yng Nghapel Celyn yn cael ei ddymchwel..

 

Y Capel wedi ei ddymchwel, Capel Celyn, 29 Gorffennaf 1964

Hawlfraint: Corfforaeth Lerpwl 2001

 

 

Amgueddfa Cymru: Taflen a gynhyrchwyd ar gyfer agoriad Cofeb Capel Celyn.

Ffynhonnell: Amgueddfa Cymru

 

1 Medi

Mae dŵr o'r nentydd cyfagos yn cael ei ryddhau i gronfa ddŵr Tryweryn am y tro cyntaf.

1965

Awst

Pum mlynedd yn union ar ôl i'r gwaith adeiladu ddechrau, mae cronfa ddŵr Llyn Celyn yn cyrraedd ei chapasiti llawn.

 

Mapiau Degwm Cymru: Llyn Celyn

 

21 Hydref

Mae Llyn Celyn yn cael ei urddo'n ffurfiol.

 

 

1969

2 Tachwedd

Ar ôl ymgyrch filwriaethus ddwy flynedd, caiff John Barnard Jenkins a Frederick Ernest Alders eu harestio yn eu cartrefi yn Wrecsam a Rhosllanerchrugog, yn y drefn honno.

 

1974

1 Ebrill

Un o'r byrddau dŵr newydd a sefydlwyd gan y Ddeddf Dŵr yw Dŵr Cymru, sy'n cymryd rheolaeth dros Lyn Celyn.

 

Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru: Coflein. Llyn Celyn

Ffynhonnell: Coflein, CBHC

1997

19 Medi

Mae Cymru'n pleidleisio o blaid sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru a rhywfaint o hunanlywodraeth ddatganoledig gyda mwyafrif o 6,721. Mae'r Cynulliad yn ennill awdurdod dros y rhan fwyaf, ond nid pob un, o agweddau adnoddau dŵr yng Nghymru.

 

Adeilad Cynulliad Cymru o'r ochr arall i'r dŵr i'r de

Ffynhonnell: CBHC

 

Casgliad y Werin Cymru

Adnoddau Allanol

1910 Aeroplane Race Round The British Empire by Roberts Brothers (Glevum), Gloucester, England.

1910 Aeroplane Race Round The British Empire by Roberts Brothers (Glevum), Gloucester, England.

 

This board game dates from the early days of powered flight in the early 20th century. Titled Aeroplane Race Round the British Empire, it was produced by Glevum Games, a company based in Gloucester that went on to become the largest games manufacturer in the British Empire. The game once included wooden aeroplanes and dice and was designed for family entertainment. 

The board shows a journey across the British Empire, including places such as Hong Kong, India (Ceylon), Egypt, the West Indies, Australia, and Canada. Players race between imperial locations, facing obstacles like bad weather or engine breakdowns, but also receiving rewards for favourable conditions. The game presents the Empire as well connected, orderly, and exciting, reflecting popular attitudes at the time. 

Games like this helped promote an idealised view of the British Empire. New technologies such as aeroplanes, telegraphs, and radio were believed to bring Britain’s colonies closer together and strengthen imperial control. However, the game ignores the realities of empire, including violence, exploitation, and resistance in colonised countries. 

During the 19th and early 20th centuries, Britain expanded its empire through industrialisation, warfare, and trade, exploiting natural resources and labour from colonised peoples. Indigenous communities often lost land, rights, languages, and self government, while wealth flowed back to Britain. Although some people in Britain opposed empire and slavery, these views are not shown in popular objects like this game. 

This board game shows how everyday entertainment helped normalise empire and encourages us to question whose stories were included—and whose were excluded—from how the past was presented.

Roberts Brothers

Rhowch eich barn

Llenwch ein holiadur byr fel y gallwn ddefnyddio'ch sylwadau i wella ein gwasanaethau.

Danfonwch eich sylwadau

Cefnogwch ni trwy gyfrannu

Diogelu Cof y Genedl

Sefydlwyd y Llyfrgell gan roddion pobl Cymru, a gyda'n gilydd gallwn barhau'r traddodiad. Cyfrannwch i warchod ein treftadaeth i genedlaethau'r dyfodol. Bydd pob rhodd yn gwneud gwahaniaeth.