Casgliad Almanaciau Cymraeg

Y ddelwedd arferol o lyfrau prin yw cyfrolau cain wedi’u hargraffu ar gyfer cwsmeriaid cyfoethog, ond ceir hefyd yng nghasgliadau printiedig cynnar y Llyfrgell gyhoeddiadau ar gyfer y werin. Blwyddlyfr yw almanac sydd yn cynnwys gwybodaeth megis rhagolygon tywydd, dyddiadau plannu cnydau, tablau’r llanw, a gwybodaeth mewn ffurf tablau a drefnwyd yn ôl y calendr. Mae testunau y gellir eu hystyried fel almanaciau wedi’u darganfod yn y Dwyrain Agos yn dyddio o ganol yr 2il ganrif C.C. Erbyn ail hanner yr 16eg ganrif roedd almanaciau blynyddol yn cael eu cyhoeddi yn Lloegr, ac yn yr 17eg ganrif almanaciau oedd y cyhoeddiadau mwyaf poblogaidd yn Saesneg heblaw’r Beibl.

Yr almanaciwr Cymraeg cyntaf oedd Thomas Jones (1648-1713), mab i deiliwr o Feirionnydd. Symudodd i Lundain yn y 1660au, ac ym 1679 rhoddwyd iddo freintlythyr brenhinol yn caniatáu iddo ysgrifennu a chyhoeddi almanac Cymraeg blynyddol, hawl a ddefnyddiodd tan ddiwedd ei oes. Ym 1695 diddymwyd y Ddeddf Argraffu a oedd wedi cyfyngu’r hawl i gyhoeddi llyfrau i argraffwyr yn Llundain, Rhydychen a Chaergrawnt. Symudodd Jones i Amwythig, sef prifddinas economaidd canolbarth Cymru ar y pryd, a pharhau gyda’i fusnes argraffu yn y dref honno.

Cyhoeddwyd almanac Thomas Jones fel arfer o dan y teitl Newyddion oddiwrth y sêr. Roedd yr 20 neu'r 24 dalen ym mhob rhifyn yn cynnwys llawlyfr seryddol a sêr-ddewinol ar gyfer 12 mis, rhestrau ffeiriau a marchnadoedd yng Nghymru a’r Gororau, enghreifftiau o farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg, rhestr gronolegol o ddigwyddiadau hanesyddol pwysig, cyflwyniad ar sut i ddarllen Cymraeg a chadw cyfrifon, rhestr o dymhorau cyfreithiol, enwau esgobion Cymru a hysbysebion amrywiol. Anelwyd y cyhoeddiad at ffermwyr tlawd a gredai mewn sêr-ddewiniaeth ac a ddibynnai ar ragolygon tywydd manwl wrth iddynt geisio gwneud bywoliaeth. Roedd almanac Jones yn cynnwys adroddiadau am ryfeloedd ar y Cyfandir gydag elfen gref o bropaganda Protestannaidd a gwrth-Ffrengig. Roedd ef hefyd yn pryderu am gyflwr yr iaith a llenyddiaeth Gymraeg a rhoddai gyfle i feirdd Cymraeg argraffu eu gwaith am y tro cyntaf.

Roedd almanacwyr yng Nghymru a Lloegr yn cystadlu’n galed yn erbyn ei gilydd. Er i Thomas Jones fynnu tan ddiwedd ei oes mai ganddo ef yn unig oedd yr hawl i argraffu almanaciau yn Gymraeg, roedd nifer cynyddol o argraffwyr eraill yn gwneud o 1695 ymlaen. Roedd ymrafael chwerw rhyngddo a John Jones o Gaeau, Wrecsam, a ddechreuodd gyhoeddi Cennad oddiwrth y sêr ym 1701. Mae almanaciau Cymraeg eraill y 18fed ganrif yn cynnwys Newyddion oddiwrth y sêr, a gyhoeddwyd gan John Rhydderch yn Amwythig ac yn ddiweddarach yng Nghaerfyrddin; Dehonglydd y sêr, a gyhoeddwyd yn Amwythig gan John Prys; Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, a gyhoeddwyd yn Amwythig gan Gwilym Howell ac wedyn gan Cain Jones; Ouranoskopia: neu, ddrych y ffurfafen, a gyhoeddwyd yn Amwythig gan Evan Thomas; Britannus Merlinus liberatus, a gyhoeddwyd yng Nghaerfyrddin ac wedyn yn Aberhonddu gan Matthew Williams; Vox stellarum et planetarum, a gyhoeddwyd yng Nghaerfyrddin ac wedyn yn Aberhonddu gan John Harris a chyfres gyda theitlau yn dechrau Cyfaill, a argraffwyd yn ôl pob tebyg gan John Jones o Drefriw gan ddefnyddio argraffnod ffug yn Nulyn. Roedd almanaciau yn dal i gael eu cyhoeddi yn y 19eg a’r 20fed ganrif.

Gan fod llawer o’r wybodaeth mewn almanaciau yn hen ar ôl blwyddyn, a chan eu bod nhw wedi’u hargraffu ar bapur rhad a oedd yn dirywio’n gyflym, nid oes llawer o gopïau wedi goroesi. Er hynny, diolch i ddau gasglwr brwd, sef Syr John Williams, Barwnig, Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a J.H. Davies, un o’n cymwynaswyr pwysicaf, mae gennym gasgliad sylweddol o almanaciau Cymraeg o’r 17eg, y 18fed a’r 19eg ganrif. Mae’r rhain wedi’u trin gan gadwraethwyr y Llyfrgell a’u rhwymo mewn byrddau caled er mwyn diogelu’r cofnod unigryw hwn o fywyd cefn gwlad Cymru.

Thomas Jones, 1648-1713

Almanac am y flwyddyn 1681 …

Newydd oddiwrth y ser: neu Almanac am y flwyddyn, 1683 …

Newydd oddiwrth y seêr: neu Almanac am y flwyddyn 1684 …

Newydd oddiwrth y seêr: neu Almanac am y flwyddyn 1684

Newydd oddiwrth y sêr: neu Almanac am y flwyddyn ... 1685 …

Newydd oddiwrth y ser, neu Almanac am y flwyddyn 1686

Almanac am y flwŷddŷn o oedran y bŷd 5637, Crîst 1688 …

Almanac am y flwyddyn 1689

Newyddion mawr oddiwrth y sêr, neu Almanacc am y flwŷddŷn ... 1690 …

Newyddion mawr oddiwrth y sêr, neu Almanacc ... 1691 …

Newyddion mawr oddiwrth y ser, neu Almanacc am y flwŷddŷn ... 1694 …

Newyddion mawr oddiwrth y ser, neu Almanacc am y flwyddyn ... 1695 …

Newyddion mawr oddiwrth y ser, neu Almanacc am y flwyddyn ... 1698 …

Newyddion mawr oddiwrth y ser, neu Almanacc ... am y flwŷddŷn ... 1699 ...

Newyddion mawr oddiwrth y ser, neu Almanacc am ... y flwŷddŷn ... 1699 ...

Newyddion mawr oddiwrth y sêr, neu Almanacc ... am y flwŷddŷn ... 1700 ...

Almanac am y flwyddyn 1701

Newyddion mawr oddiwrth y sêr, neu Almanacc am y flwŷddŷn ... 1702 …

Newyddion mawr oddiwrth y sêr, neu Almanacc am y flwŷddŷn ... 1702 …

Almanac am y flwyddyn 1703

Almanac am y flwyddyn 1704

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am y flwyddyn ... 1706 …

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am y flwyddyn ... 1709 ...

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am y flwyddyn ... 1710 ...

Y cyfreithlawn alnanacc Cymraeg, am y flwŷddŷn ... 1711 …

Almanac Cymraeg 1711-1712

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am flwyddyn ... 1712 ...

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am flwyddyn ... 1712 ...

Y cyfreithlawn almanacc Cymraeg am flwyddyn ... 1712 ...

John Prys, 1739?-1786?

Y wybrenawl geradwri; neu, Almanacc am y flwyddyn ... 1739 …

Y wybrenawl gennadwri, neu Almanacc am y flwyddyn ... 1740 …

Wybrenawl gennadwri, neu Almanacc newydd am ... 1743 …

Wybrenawl gennadwri, neu Almanacc newydd am ... 1744 …

Wybrenawl gennadwri neu Almanacc newydd am y flwyddyn ... 1745 ...

Wybrenawl gennadwri, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1746 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac am y flwyddyn ... 1747 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac am y flwyddyn ... 1748 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1749 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1749 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newyd am y flwyddyn ... 1750 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1751 …

Dehonglydd y sêr neu Almanac newydd … am y flwyddyn ... 1752 …

Dehonglydd y sêr neu Almanac newydd … am y flwyddyn ... 1752 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd: am y flwyddyn ... 1753 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd: am y flwyddyn ... 1754 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1755 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1756 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1757 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1758 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1759 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1760 …

Amryw 9. Dehonglydd y sêr, 1760

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1761 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1762 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1763 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1763 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1764 …

Dehonglydd y sêr, Meredig awŷr, neu ... flwyddyn ... 1765 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1766 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1766 …

Dehonglydd y ser, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1767 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1768 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1768 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1770 ...

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1771 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1771 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1772 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1772 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1772 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1773 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1774 ...

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1775 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1776 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1776 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1777 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1777 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1777 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1777 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1777 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1779 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1780 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd, am y flwyddyn ... 1781 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1782 …

Dehonglydd y sêr, neu Almanac newydd am y flwyddyn ... 1784 ..

Wybrenawl gennadwri, neu Almanac newydd ... 1746

 

 

Cain Jones, fl. 1775-1795

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac newydd ... 776 [i.e. 1776] …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac newydd ... 776 [i.e. 1776] …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac newydd ... 1777 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac newydd ... 1777 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1778 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1778 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1779 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1780 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1780 …

Tymmhorol, ac wybrenol newyddion, neu Almanac ... 1781 …

Newyddion tymmhorol, ac wybrenol; neu Almanac ... am y flwyddyn 1783 …

Newyddion tymmhorol, ac wybrenol; neu Almanac ...am y flwyddyn 1784 …

Newyddion tymmhorol, ac wybrenol; neu Almanac ... am y flwyddyn 1785 …

Newyddion tymmhorol, ac wybrenol; neu Almanac ... am y flwyddyn 1785 …

Newyddion tymmhorol, ac wybrenol; neu Almanac ... am y flwyddyn 1786 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1787 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1787 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1787 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1787 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1788 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac ... am y flwyddyn 1789 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn 1790 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn ... 1791 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion, neu Almanac am y flwyddyn ... 1792 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn ... 1793 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac newydd am y flwyddyn 1794 …

Tymmorol ac wybrenol newyddion, neu Almanac, am y flwyddyn 1795 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion; neu Almanac newydd am y flwyddyn 1788 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn 1790 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn ... 1791 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion, neu Almanac am y flwyddyn ... 1792 …

Tymmhorol ac wybrennol newyddion neu Almanac am y flwyddyn ... 1793 …

John Harris, fl.1790-1806

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1790 …

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1790 …

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1790 …

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1791 …

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1791 …

Vox stellarum et planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1791 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1792 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1792 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1792 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1793 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1793 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1794 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1794

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1794

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1794 …

Vox stellarum & planetarum, sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: ... 1794 [i.e. 1795] …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1795 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog: neu, Almanac ... 1795 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1796 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1796 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1796 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1797 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1797 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1797 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1798 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1798 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1799 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1799 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1800 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1800 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1804 …

Vox stellarum & planetarum: sef, Lleferydd y ser gwibiog a sefydlog; neu, Almanac ... 1805

John Roberts, Caergybi

Almanac, am y flwyddyn 1849 …

John Edwards, 1692?-1774

Almanac am y flwyddyn 1745

Mathew Williams, 1732-1819

Britanus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1777 …

Britanus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1778 …

Britanus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1779 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1780 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1781 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1781 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1782 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1782 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1784 …

Britannus Merlinus Liberatus: sef Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1785 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1786 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1787 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1788 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... [1789] …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1790 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1792 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1793 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1793 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1795 ...

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1796 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1798 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1799 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1799 ...

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1800 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1802 …

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1807 ...

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1808

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1809 ...

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1814 ...

Britannus Merlinus liberatus: sef, Amgylchiadau tymhorol ac wybrennol: ... 1809 ...

 

Llyfryddiaeth

  • Geraint H. Jenkins, “’The sweating astrologer’: Thomas Jones the almanacer”, Welsh society and nationhood: historical essays presented to Glanmor Williams (Cardiff: University of Wales Press, 1984), p. 161-177
  • Geraint H. Jenkins, “Almanaciau Thomas Jones, 1680-1712”, Ysgrifau beirniadol, 14 (Dinbych: Gwasg Gee, 1988), t. 165-198

Darllen pellach

  • D. Hywel E. Roberts, 'Almanac y Cymro', Ceredigion : cylchgrawn Cymdeithas Hynafiaethwyr Sir Aberteifi, Cyf. 12, Rhif 3, 1995, tt. 62-84
  • Llewelyn C. Lloyd, 'Thomas Jones', Cylchgrawn y Gymdeithas Lyfryddol Gymreig, Cyf. 4, Rhif 7/8, Gorffennaf 1936, tt. 337-345