Roedd siarter yn ddogfen weinyddol a oedd fel arfer (ond nid bob amser) yn trosglwyddo tir neu hawliau yn gyfreithiol o un person i'r llall, a gallai gynnwys trosglwyddiad o unrhyw fath o eiddo. Gallent hefyd gyfleu tynnu'n ôl neu derfynu hawliad (a elwir yn 'quitclaim'). Fel arfer, roedd siarteri yn cynnwys manylion pawb a oedd yn ymwneud â'r hawliad neu'r trosglwyddiad - y person a oedd yn trosglwyddo'r eiddo, y derbynnydd, a'r tystion - ac roeddent hefyd yn aml yn cynnwys seliau cwyr ynghlwm o gyfranogwyr (fel arfer yn dwyn llofnod yr arglwydd neu'r sefydliad a oedd yn rhoi'r hawliad) i ddangos bod y ddogfen wedi'i chymeradwyo neu wedi'i thystio. Fel dogfennau cyfreithiol swyddogaethol, anaml iawn y byddai siarteri yn cael eu haddurno, ac roedd y mwyafrif a gynhyrchwyd rhwng y 12fed a'r 15fed ganrif yng Nghymru wedi'u hysgrifennu yn Lladin.
Er y gall siarteri fod braidd yn anniddorol i edrych arnynt, maent yn hanfodol i'n helpu i ddeall sut oedd bywyd yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, a gallant gynnwys gwybodaeth bwysig nad ydym yn dod o hyd iddi yn unman arall. Yn ffodus, cynhyrchwyd siarteri yn gyffredin iawn, sy'n golygu bod cyfran fwy ohonynt wedi goroesi o'i gymharu â mathau eraill o ddogfennau.
Mae siarteri ymhlith yr ychydig fathau o ddogfennau canoloesol sy'n darparu enwau pobl lleyg ac weithiau eu swyddi. Fel llawer o gofnodion eglwysig o'r Oesoedd Canol, mae siarteri abaty Ystrad Marchell wedi goroesi fel rhan o lyfrgell ystad ac yn rhoi cliwiau inni ynghylch pwy oedd rhai pobl yn y boblogaeth leol ar y pryd. Mae'r siarter hon (isod) o tua 1209 (isod) yn cyfleu grant o dir i Ystrad Marchell gan y tywysog Cymru Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr, tua 1173-1240), gan enwi nid yn unig y ffigur pwysig Llywelyn ond hefyd nifer o dystion lleol fel 'Malgwn' (Maelgwn) a 'Goronui' (Goronwy).
Gan fod llawer o siarteri yn ymwneud yn bennaf â thir, gallant hefyd roi syniad inni o dopograffeg a fflora lleol ar adeg eu hysgrifennu. Mae'r siarter hon (isod) o 1226, sydd hefyd o gasgliad Ystrad Marcell, yn disgrifio bryniau ac afonydd y darn o dir a roddwyd yn ogystal â lleoliad ffynnon, ac yn dweud wrthym fod coed helyg yn tyfu yno.
Gall siarteri hefyd ddweud wrthym sut y defnyddiwyd tir, yn fwyaf cyffredin ar gyfer ffermio, pysgota neu hela. Mae'r chirograff hwn (isod) o'r 13eg ganrif (copi o gytundeb llys a gynhyrchwyd yn dyblyg) yn cyfleu cytundeb rhwng Gwenwynwyn o Bowys (m.1216) a mynachod Ystrad Marcell ar gyfer defnyddio pysgodfa yng Nghyfeiliog.
Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd y rhan fwyaf o bobl lleyg yn dibynnu ar ysgrifenyddion proffesiynol i gynhyrchu dogfennaeth ar eu cyfer. Byddai ysgrifenyddion fel arfer yn gysylltiedig â sefydliad crefyddol fel abaty neu fynachlog neu ag arglwydd neu lys yr uned diriogaethol neu weinyddol leol, ac mae'r cynhyrchiad rheolaidd hwn o ddogfennau yn ein galluogi i olrhain datblygiad llawysgrifen ffurfiol. Mae'r ddau siarter hyn (isod), o gasgliad Cofnodion Ystad Penrice a Margam, wedi'u dyddio tua chanrif ar wahân ac yn dangos gwahaniaethau sylweddol rhwng y llythrennu a'r llawysgrifen.
Gellir olrhain digwyddiadau allweddol y cyfnod yn anfwriadol hefyd trwy dystiolaeth siarter. Mae'r copi hwn o rôl llys (isod) sy'n dyddio o 1352 o sesiwn llys William de Montagu, Iarll Caersallog, Dinbych, yn cyfeirio at dir yn cael ei drosglwyddo i'r arglwydd (ei fforffedu iddo) gan fod y tenant wedi marw o 'bla' (y Pla Du, yn ôl pob tebyg).
Credir bod y siarter hwn (isod) o Ystâd Mathafarn yn dyddio o tua 1403, ac mae'n cynnwys pardwn i denantiaid yr ystâd a wrthryfelodd yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr.
Mae tystiolaeth siarteri hefyd yn dangos bod gan Gymru ganoloesol gysylltiadau rhyngwladol da a chysylltiadau ledled Ewrop. Dyddiwyd y siarter hon (isod) o 1203 o gasgliad Abaty Margam yn Anagni, yr Eidal, ac mae'n enghraifft o 'bulla' pabaidd - cadarnhad gan y Pab Innocent III o freintiau'r Abaty o ran eithriad rhag talu degwm, a gwahardd unrhyw dorri ar hynny o dan gosb ysgymuno. Mae sêl wreiddiol y Pab, a wnaed o blwm yn hytrach na chwyr, wedi goroesi'n llawn gan gynnwys y llinynnau sidan a ddefnyddiwyd i'w chysylltu â'r ddogfen.
Ymhell o fod yn ddarnau diflas o femrwn, mae siarteri yn ffynhonnell amhrisiadwy ar gyfer astudio a deall Cymru ganoloesol, gan ddweud wrthym am eiddo, hawliau, enwau, galwedigaethau, afiechydon a chredoau pobl. Felly beth am archwilio ein casgliadau canoloesol – a gweld beth allwch chi ddod o hyd iddo.
Categori: Erthygl