Os ydych erioed wedi meddwl beth oedd gynt ar y safle lle mae eich tŷ chi heddiw — capel, beudy neu waith copr efallai — mae mapiau 25 modfedd yr Arolwg Ordnans ymhlith y lleoedd gorau i droi atynt.
Wedi’u cyflwyno yng nghanol y 19eg ganrif, a’u harolygu ledled Cymru yn bennaf yn ystod ail hanner y ganrif honno, mae’r mapiau hyn yn dangos Cymru mewn manylder eithriadol: cofnodwyd amlinelliad pob adeilad, pob wal ardd, clawdd a llwybr troed â manwl gywirdeb y syrfewyr. Ar raddfa o 1:2,500 (neu 25 modfedd i’r filltir), roeddent ymhlith y mapiau mwyaf manwl a gynhyrchwyd erioed ar gyfer y wlad gyfan — ac maent yn parhau’n adnodd heb ei ail i ymchwilwyr heddiw.
“Brwydr y Graddfeydd” a Genedigaeth y Manylder
Ni ddaeth y raddfa 25 modfedd i fodolaeth dros nos. Fe’i mabwysiadwyd yn swyddogol yn 1855 ar ôl dadl frwd yn y Senedd ac ymhlith syrfewyr — anghydfod a ddaeth yn ddiweddarach i gael ei alw’n “Brwydr y Graddfeydd”. Roedd yr Arolwg Ordnans wedi arbrofi â sawl graddfa wahanol, ond dewiswyd 25 modfedd i’r filltir fel y “raddfa sylfaenol” newydd ar gyfer pob ardal wledig wedi’i thrin ledled Prydain.
Trawsnewidiodd y penderfyniad hwn fapio cenedlaethol. Am y tro cyntaf, daeth yn bosibl darlunio bron pob nodwedd o waith dyn a naturiol yn y dirwedd — o gerrig terfyn a ffynhonnau i dai gwydr, llwybrau, a hyd yn oed ffenestri bae. I lawer o ardaloedd gwledig Prydain, nid oedd unrhyw fap cynharach wedi cofnodi’r dirwedd â’r fath agosatrwydd a manylder.
Mapiwyd trefi â phoblogaethau dros 4,000 ar raddfa hyd yn oed yn fwy, sef 1:500 (10.5 troedfedd i’r filltir), tra oedd y dalennau 25 modfedd yn cwmpasu popeth arall, ac eithrio mynydd-dir a gweundir.
Beth yw’r Mapiau 25 Modfedd?
Cynlluniwyd cyfres 25 modfedd yr Arolwg Ordnans i fapio pob sir ym Mhrydain ac Iwerddon ar raddfa fawr gyson. Fel arfer, mae dalen lawn yn cwmpasu tua milltir wrth filltir a hanner — oddeutu milltir sgwâr a hanner— sy’n golygu bod angen miloedd o fapiau unigol i gynrychioli Cymru yn unig.
Wedi’u harolygu’n bennaf o’r 1860au hyd ddiwedd y 1880au, gyda diwygiadau diweddarach yn parhau i’r 20fed ganrif, mae’r mapiau hyn yn cofnodi terfynau caeau, adeiladau ffermydd, cilffyrdd rheilffyrdd, iardiau diwydiannol, chwareli, tramffyrdd a hyd yn oed goed unigol mewn rhai ardaloedd. Maent hefyd yn cynnwys symbolau arolygu cynnil sy’n rhoi cipolwg ar ddefnydd a meddiannaeth tir — er enghraifft, y bachyn bach siâp S sy’n cysylltu darnau gwahanol o dir a oedd yn perthyn i’r un daliad, neu’r rhifau parseli sy’n cyfateb i gofnodion manwl yn y Parish Area Books, a elwid hefyd yn Books of Reference.
Mae’r mapiau’n gwahaniaethu rhwng mathau o goetir a thir agored, gyda dros ddeg o symbolau gwahanol o gysgod a gwead ar gyfer nodweddion sy’n amrywio o gorsdir i borfa arw. Yn ddiddorol, maent yn dangos meincnodau a pwyntiau uchder, ond nid cyfuchliniau — dim ond ar y cyfresi llai eu graddfa, sef y mapiau chwe modfedd ac un fodfedd, yr ymddangosai’r rheini.
Ar y raddfa hon, daw Cymru’n fyw fel tirwedd waith: De Cymru ddiwydiannol wedi’i nodi gan byllau glo, tramffyrdd a thai teras; y gorllewin gwledig yn llawn caeau caeëdig, capeli a lonydd troellog; a’r gogledd yn frith o chwareli llechi a threfi harbwr.
Ffenestr ar Gymru Oes Fictoria
Roedd y gyfres 25 modfedd yn cyd-daro â chyfnod o newid dramatig yng Nghymru. Mae’r mapiau’n dal anterth ehangu diwydiannol — lledaeniad y rheilffyrdd, twf y diwydiannau glo a llechi, a thrawsnewidiad trefi marchnad bychain yn ganolfannau prysur o fasnach a chynhyrchu.
Ond maent hefyd yn cofnodi manylion tawelach bywyd bob dydd: y capeli a’r eglwysi a oedd yn angori cymunedau, y ffynhonnau a’r efail a oedd yn eu gwasanaethu, a’r ysgolion a ymddangosai ar gyrion pentrefi. Mae pob dalen yn teimlo fel cipolwg ar fywyd wedi’i rewi mewn inc.
Y cyfuniad hwn — y diwydiannol a’r domestig, y mawreddog a’r cyffredin — sy’n gwneud y mapiau 25 modfedd yn adnodd mor werthfawr i haneswyr teulu, archaeolegwyr, cynllunwyr, ac unrhyw un sy’n chwilfrydig ynghylch sut y mae eu hardal wedi newid.
Casgliad y Llyfrgell Genedlaethol
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw un o’r casgliadau mwyaf cynhwysfawr o fapiau 25 modfedd yr Arolwg Ordnans ar gyfer Cymru, ynghyd â daliadau sylweddol o’r cyfatebiaethau ar gyfer Lloegr, yr Alban ac Iwerddon. Mae’r mapiau hyn ar gael i’w gweld yn Ystafell Ddarllen y Llyfrgell, ac ers tro maent ymhlith ein deunyddiau cartograffig y gofynnir amdanynt amlaf.
Nid enghreifftiau hardd o grefft mapio yn unig mohonynt, ond adnoddau hanfodol ar gyfer olrhain sut y mae tirweddau wedi esblygu — o batrymau caeau a ffiniau plwyfi i dwf trefi, porthladdoedd a mwyngloddiau ledled Prydain ac Iwerddon.
Yn ogystal â’r dalennau cyhoeddedig safonol, mae casgliad y Llyfrgell yn cynnwys lluniadau terfynol a luniwyd i ddangos diwygiadau ar gyfer argraffiadau diweddarach. O’r rhain y crëwyd y platiau argraffu ar gyfer argraffiadau newydd, ac fe’u gelwir yn aml yn “luniadau glas a du”. Mae’r dalennau paratoadol hyn yn dangos y broses ddiwygio fanwl y tu ôl i bob argraffiad newydd, gan gofnodi rheilffyrdd newydd, datblygiadau tai, newidiadau i ffiniau a safleoedd diwydiannol newydd.
Roedd rhai o’r dalennau cynharaf wedi’u lliwio â llaw, gan ddefnyddio glas ar gyfer dŵr, sienna losg ar gyfer ffyrdd, a thonau cain o garmin a llwyd i wahaniaethu rhwng adeiladau brics, cerrig neu adeiladau â chladin haearn. Argraffwyd y mapiau drwy sincograffi — math o lithograffi a oedd yn llawer rhatach ac yn haws ei gywiro na’r engrafiad copr a ddefnyddiwyd ar gyfer graddfeydd llai.
Cynlluniwyd y llinellau trwm a’r llythrennu mawr yn fwriadol fel y gellid eu lleihau’n ffotograffig i greu’r gyfres chwe modfedd — gan arbed amser a sicrhau cysondeb ar draws y rhaglen fapio genedlaethol.
Digideiddio Cymru, Un Ddalen ar y Tro
Yn ddiweddar, rydym wedi ymgymryd â phrosiect mawr i ddigideiddio mapiau 25 modfedd Argraffiad Cyntaf Cymru, gan gwmpasu’r tair sir ar ddeg hanesyddol yng Nghymru. Dyma’r mapiau graddfa fawr cyntaf i gofnodi’r wlad gyfan mewn manylder cyson, ac maent yn un o gonglfeini’r Casgliad Mapiau Cenedlaethol.
Mae’r mapiau 25 modfedd ymhlith yr eitemau mwyaf poblogaidd yn ein casgliad, ond hyd yn hyn dim ond ar y safle y bu modd eu gweld. Ar ôl eu digideiddio, byddant ar gael yn rhad ac am ddim ar-lein am y tro cyntaf, gan gynyddu’n sylweddol eu gwelededd a’u defnydd — nid yn unig ymhlith darllenwyr cyson, ond hefyd ymhlith addysgwyr, haneswyr lleol a grwpiau treftadaeth gymunedol.
Mae’r prosiect hefyd yn adeiladu ar waith cynharach y Llyfrgell i ddigideiddio cynlluniau trefi graddfa fawr yr Arolwg Ordnans, sy’n rhannu’r un fformat a maint dalen. Mewn cydweithrediad â Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, mae’r mapiau sydd newydd eu digideiddio yn cael eu geogyfeirio a’u harddangos ar-lein, gan alluogi defnyddwyr i’w harchwilio’n rhyngweithiol a gweld Cymru fel yr oedd dros ganrif yn ôl.
Mae digideiddio hefyd yn helpu i warchod y gwreiddiolion bregus. Oherwydd maint ac oedran y dalennau hyn, mae llawer ohonynt yn anodd eu trin, ac mae rhai wedi dioddef difrod dros amser. Mae’r mapiau bellach yn cael eu hamgáu’n ofalus er mwyn eu diogelu rhag dirywiad pellach. Bydd creu fersiynau digidol cydraniad uchel hefyd yn sicrhau eu cadwraeth hirdymor, gan wneud mynediad yn llawer haws i bawb.
Pan fydd y prosiect wedi’i gwblhau, bydd yn darparu rhyngwyneb chwilio di-dor sy’n seiliedig ar fapiau, gan ganiatáu i ddefnyddwyr ddod o hyd i leoedd ledled Cymru gydag un clic, yn hytrach na llywio cannoedd o ddalennau papur â llaw.
Pam Maent yn Parhau’n Bwysig
Er i’r mapiau 25 modfedd gael eu creu’n wreiddiol at ddibenion gweinyddol, maent bellach yn gwasanaethu cynulleidfa lawer ehangach. Mae achyddion yn eu defnyddio i leoli cartrefi teulu a grybwyllir mewn ffurflenni cyfrifiad; mae ymchwilwyr amgylcheddol yn eu hastudio er mwyn deall defnydd hanesyddol o dir; ac mae haneswyr lleol yn eu defnyddio i olrhain twf — ac weithiau diflaniad — aneddiadau.
Mae pob dalen yn datgelu gofal eithriadol syrfewyr yr Arolwg Ordnans — hyd at ffiniau gerddi, ffynhonnau pwmp, a hyd yn oed amlinelliadau tai gwydr a gweithfeydd gwydr. I ymchwilwyr modern, maent yn parhau’n un o’r portreadau mwyaf clos o dirwedd Prydain a gynhyrchwyd erioed.
Yn rhyfeddol, mae’r un raddfa 1:2,500 a gyflwynwyd dros 160 o flynyddoedd yn ôl yn dal i gael ei defnyddio fel graddfa sylfaenol ar gyfer rhai o fapiau digidol yr Arolwg Ordnans heddiw — prawf o etifeddiaeth barhaus y syrfewyr gwreiddiol a’u crefft fanwl.
Yn bwysicaf oll, mae’r mapiau hyn yn ein hatgoffa fod y dirwedd fodern — gyda’i pharciau manwerthu, ei ffyrdd osgoi a’i hystadau tai — yn gorwedd ar ddaearyddiaeth haenedig y gorffennol.
Darganfod Mwy
Bydd mapiau 25 modfedd yr Argraffiad Cyntaf ar gael drwy wefan y Llyfrgell unwaith y bydd y prosiect digideiddio wedi’i gwblhau.
Am y tro, gall ymwelwyr weld y mapiau ffisegol yn Ystafell Ddarllen y Llyfrgell ac archwilio sut y cafodd Cymru — ac, yn wir, Prydain ac Iwerddon — eu mesur, eu mapio a’u llunio’n fanwl, un cae ar y tro.
Gan Rhodri Evans, Uwch Gynorthwy-ydd Curadurol (Mapiau), Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Darllen Pellach
I ddarllenwyr sydd am ddysgu rhagor am hanes a datblygiad mapio’r Arolwg Ordnans, mae’r cyhoeddiadau canlynol yn gyflwyniadau rhagorol:
Oliver, Richard. Ordnance Survey Maps: A Concise Guide for Historians. 3rd ed. London: The Charles Close Society, 2013.
Oliver, Richard, and Roger Hellyer. Ordnance Survey of Great Britain: England and Wales: Indexes to the 1/2500 and Six-inch Scale Maps. Kerry: David Archer, 2002.
Seymour, W. A. (ed.). A History of the Ordnance Survey. Folkestone: Dawson, 1980.
Owen, Tim, and Elaine Pilbeam. Ordnance Survey: Map Makers to Britain Since 1791. Southampton: Ordnance Survey, 1992.
Categori: Erthygl