Rwyf wedi gweithio ar guradu Hanes Pobl Ddu yng Nghymru, rhestr chwarae ar gyfer tudalen gartref Gwylio a Gwrando. Gan ganolbwyntio ar hanes pobl Ddu yng Nghymru yn benodol, mae'r rhestr chwarae yn tynnu o ddegawdau o ddarlledu, wedi'u cymryd o'n casgliadau o recordiadau oddi ar yr awyr yn ogystal â chlipiau a rhaglenni o Archif Darlledu Cymru.
Wrth gwrs, dim ond detholiad bach o'r deunydd sydd yn yr archif y mae'r rhestr chwarae yn ei gynrychioli, ond serch hynny mae'n cynrychioli’r hanesion pobl Ddu yng Nghymru sydd wedi'u cynnwys yn yr eitemau, a’r hanes o gynrychioliadau o hanes pobl Ddu hefyd.
Er bod sawl eitem yn y rhestr chwarae o'r 2020au, sy'n adlewyrchu'r ymateb sefydliadol enfawr i amlygrwydd mudiad Black Lives Matter ddechrau'r 2020au, mae'n werth tynnu sylw at hanes hir rhaglenni am hanes pobl Ddu yng nghyfryngau Cymru. Gallem ystyried sut mae'r rhain wedi newid dros amser (neu beidio!), o'r eitemau cynharaf yn y rhestr chwarae, 1962, a'r diweddaraf, o 2024. Mae ystod y deunydd hefyd yn dangos newid o ran bwy sy'n cael adrodd hanes pwy.
Efallai fod gor-gynrychiolaeth o Drebiwt, neu Bae Teigr, yn gymharol, sydd ei hun yn adlewyrchiad o sut mae hanes pobl Ddu wedi'i gynrychioli yn y cyfryngau Cymreig dros y degawdau. Er y dylai cymuned amlddiwylliannol hynaf Cymru, wrth gwrs, gael digon o sylw, mae hefyd ond tafliad carreg i ffwrdd o ganolfan gyfryngau'r wlad. A allai mwy o straeon unigryw fod wedi derbyn sylw pe bai'r rhai sy'n gwneud rhaglenni wedi'u lleoli mewn mannau eraill neu wedi teithio ymhellach? Daw dull mwy Cymru-gyfan yn amlwg wrth i'r degawdau symud ymlaen.
Mae'r rhestr chwarae yn dechrau gyda ffilm Liana Stewart o 2020, Black and Welsh (BBC, wedi'i recordio oddi ar yr awyr), portread eang o wahanol bobl o bob cwr o Gymru, o Lanfair PG i Gasnewydd. Fel ffilm, mae'n adlewyrchu sgyrsiau a phynciau a geir, yn benodol ac yn ymhlyg, mewn rhaglenni eraill ar y rhestr chwarae hon. Mae'n cynnwys ehangder o brofiad Du Cymreig, o wenynwr Rastafarian i gyfreithiwr hoyw, a thrafodaethau ynghylch agweddau pobl eraill a'r hyn y mae'n ei olygu i uniaethu yn 'berson Du'.
Hanes Trebiwt yw ffocws Wales’ Forgotten Race Riots (2020, BBC, wedi'i recordio oddi ar yr awyr), Tamed and Shabby Tiger (1968, BBC), Capital City (2005, BBC), Looking Forward (1985, ITV) a thri chlip o gyfweliadau â thrigolion lleol (1962 a 2005, BBC).
Ym 1968 cynhyrchodd Selwyn Roderick Tamed and Shabby Tiger, portread nodedig o Fae Teigr yng nghyfnodau olaf ei ailddatblygiad. Bron i 40 mlynedd yn ddiweddarach, dychwelodd Roderick i wneud Capital City, gan ail-ymweld â Threbiwt i olrhain y newidiadau pellach ers ei ffilm wreiddiol. Mae Roderick yn siarad â phlant ysgol sydd newydd wylio Tamed and Shabby Tiger gyda’u hathrawes, Betty Campbell, ac yn siarad eto â chyfranwyr o'r ffilm gyntaf, fel Olive Salaman. Mae llawer o gyfranwyr yn myfyrio ar (ail)ddatblygiadau pellach yr ardal a Chaerdydd yn ehangach, a'r effaith a gafodd anwybyddu pryderon y rhai a oedd yn byw yn yr ardal ar gysylltiadau cymdeithasol a chymunedol y gymdogaeth.
Mae Wales’ Forgotten Race Riots yn rhaglen radio lle mae'r cyflwynydd Mo Jannah yn ymchwilio i derfysgoedd hiliol 1919 a ysgwyddodd Gaerdydd. Er eu bod yn cael eu cyflwyno yma fel rhai anghofiedig, mae rhaglenni eraill yn yr archif, o S4C yn y 90au a'r 00au, sy'n amlinellu eu hanes. Ond mae'r rheini'n aml yn cael eu lleisio neu eu cyflwyno gan bobl nad ydynt yn Ddu ac yn cynnig ail-lwyfannu lletchwith a hyd yn oed yn ddybryd o'r hanes hwnnw. Mae rhaglen Jannah, i'r gwrthwyneb, yn fwy sensitif ac yn fwy effeithiol oherwydd hynny.
Mae hanes Trebiwt yn aml-ethnig ac amlddiwylliannol wrth gwrs, ac yn Looking Forward mae'r cyflwynydd Linda Mitchell yn canolbwyntio ar ychydig o bethau: hanes perchnogaeth tir a datblygu yng Nghaerdydd a'r cymoedd gan yr Ail Ardalydd Bute, amrywiaeth grefyddol Trebiwt, a chyfweliad â Steve, dyn ifanc Sudaneaidd a aned yng Nghymru. Mae'n siarad am ei gysylltiadau diwylliannol â'i wreiddiau a'i Rastaffarianiaeth, yn ogystal â'r anawsterau economaidd sy'n wynebu ei genhedlaeth. Mae Mitchell yn pwysleisio'r anawsterau y mae pobl Ddu yn eu hwynebu'n arbennig wrth chwilio am waith, er gwaethaf cynnydd tybiedig Deddf Cysylltiadau Hiliol (1976) a gyflwynwyd yn gymharol ddiweddar bryd hynny. Serch hynny, mae Mitchell yn gorffen ar nodyn gobeithiol gyda Charnifal Trebiwt, lle lle mae "bod yn falch o liw eich croen," fel y mae hi'n ei ddweud, yn cael ei annog.
Mae dwy raglen arbennig yn canolbwyntio ar gerddoriaeth Ddu yng Nghymru: Slate (1993, BBC) a Black Music Wales (2024, BBC, wedi'i recordio oddi ar yr awyr). Mae 'Jazz in the Docks' yn rhaglen arbennig o Slate, a gyflwynir gan Ali Yassine ac yn edrych yn benodol ar bresenoldeb a dylanwad jazz ym Mae Teigr. Er bod Black Music Wales yn rhaglen llawer mwy cyfoes, mae hefyd yn edrych yn ôl ar rai o gewri Cymru o'r gorffennol, gan gynnwys Iris Williams, a cherddorion hŷn fel Anthony Ward, Eric Martin a Skindred, yn ogystal ag artistiaid cyfredol fel Sage Todz, a chyflwynydd y rhaglen, Lemfreck.
Mae cerddoriaeth yn amlwg hefyd yn Dilyn Ddoe (1999, S4C), portread o Paul Robeson a'i berthynas â chymoedd de Cymru. Mae'r rhaglen yn cynnwys cyfweliad â mab Robeson, Paul Jr., ond yn bennaf mae'n cynnwys cyfraniadau gan lowyr a phobl eraill o'r cymoedd a gyfarfu ag ef ac a'i hadnabu ar y pryd. Er bod undod Robeson â glowyr de Cymru yn aml yn cael ei leihau i symbolaeth tocynistaidd, mae'r rhaglen yn olrhain ei gefndir cyn ei gyfnod yng Nghymru, a phwysleisir craidd ei wleidyddiaeth wrth-hiliol, sosialaidd a gwrth-ffasgaidd fel rhan bwysig o'i gymeriad.
Mae Robeson hefyd yn ymddangos yn Wales’ Black Miners (2020, BBC, wedi'i recordio oddi ar yr awyr), rhaglen ddogfen a gyflwynir gan yr arwr pêl-droed Nathan Blake. Er bod cysylltiad Robeson â'r pyllau glo yn gymharol adnabyddus, mae straeon glowyr Du yng Nghymru yn llai adnabyddus. Yn y rhaglen hon mae Blake yn teithio ar draws y cymoedd i gwrdd â rhai o'r glowyr hyn, a'u teuluoedd, i glywed eu straeon a'u profiadau'n uniongyrchol.
Mae mwy o hanes personol i’w gael yn First Hand (2002, BBC), Pobol Cymru (2002, S4C) a Beti a’i Phobl (2023, BBC, wedi’i recordio oddi ar yr awyr). Yn First Hand, mae Charlotte Williams yn cael ei chyfweld yn fanwl am ei llyfr newydd bryd hynny, Sugar and Slate. Yn y cyfweliad mae hi’n siarad mwy am gynnwys y llyfr, o’i rhieni, ei phlentyndod yng ngogledd Cymru, hanes Pobl Ddu yng Nghymru, ac amrywiol agweddau ar hunaniaeth Affro-Caribïaidd fel y mae hi wedi’i brofi. Yn Pobol Cymru, mae Bev Lennon, o dde Cymru, a Ffion Griffiths, o ogledd Cymru, yn siarad am eu bywydau, gan gynnwys eu profiadau fel menywod Du. Roedd Pobol Cymru fel cyfres yn rhan o raglenni ‘Cymru 2000’, yn olrhain hanes Cymru yn yr 20fed ganrif. Mewn pennod o'r rhaglen gyfweliad radio hirhoedlog Beti a’i Phobl, mae'r actores Mali Ann Rees yn siarad am ei bywyd a'i gyrfa, gan gynnwys ei theimladau ar tocynistiaeth, yn enwedig o amgylch Mis Hanes Pobl Ddu ac yn fwy felly yn sgil amlygrwydd Black Lives Matter yn 2020.
Mae'r 15 rhaglen a chlip sydd wedi'u cynnwys yn y rhestr chwarae hon yn gipolwg byr ar hanes pobl Ddu Cymru a'r ffordd y mae wedi'i gyflwyno yn y cyfryngau. Yn y rhestr chwarae hon, mae'n cymryd tan 1985 i berson Du gyflwyno, a'r 2020au i hynny ddod yn fwy cyffredin.
Mae'r rhestr chwarae hon hefyd wedi'i chyfyngu i'r deunydd sydd ar gael ar hyn o bryd ar Gwylio a Gwrando, ac mae'n tynnu sylw at y rôl bwysig y mae mynediad yn ei chwarae wrth hyrwyddo nid yn unig hanes Pobl Ddu, ond yr amrywiol hanesion sydd wedi'u cynnwys yn y deunydd hwn. Mae'r wefan yn dal yn gymharol newydd, a thros y misoedd a'r blynyddoedd nesaf bydd llawer mwy o'n casgliadau clyweledol yn dod yn llawer haws eu cael arno.
Categori: Erthygl