DATGANIAD I’R WASG

17-7-2015

Ail ddarganfod nofel gan Alun Lewis -
un o lenorion pwysicaf yr Ail Ryfel Byd


Mae nofel gan un o lenorion pwysicaf yr Ail Ryfel Byd, Alun Lewis, a ysgrifenwyd ar ddiwedd y 1930au heb erioed gael ei chyhoeddi, bellach yn gweld golau dydd.

Mae’r nofel, Morlais, yn cael ei chyhoeddi gan Seren ar ganmlwyddiant geni Lewis a bydd yn cael ei lansio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth ar 22 Gorffennaf.

Yn y nofel ceir hanes Morlais Jenkins, mab ifanc i löwr yng nghymoedd tlawd y de diwydiannol.  Mae’r nofel yn adlewyrchu profiadau personol Lewis, a aned yng Nghwmaman ger Aberdâr ar 1 Gorffennaf 1915.

Yn fachgen ifanc, roedd Lewis, fel cymeriad Morlais, yn argyhoeddedig ei fod am ysgrifennu.  Enillodd ysgoloriaethau i Ysgol Ramadeg Y Bont-faen, Prifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Manceinion, gan weithio fel newyddiadurwr ac athro.

Serch ei dueddiadau Heddychol, ymunodd â’r fyddin ym 1940 a gwasanaethu fel is-lefftenant.  Bu farw ym 1944 yn Burma mewn digwyddiad gyda’i ddryll ei hun – y gred gyffredinol yw iddo ladd ei hun.

Cafodd Raiders’ Dawn (1942) yr unig gasgliad o’i farddoniaeth a gyhoeddwyd yn ystod ei fywyd, groeso mawr ac fe’i hail-argraffwyd chwech o weithiau.  Cyhoeddwyd ail gyfrol, Ha! Ha! Among the Trumpets ym 1945 gyda rhagair gan Robert Graves; mae sawl casgliad o farddoniaeth, llythyrau a straeon wedi’u cyhoeddi ers hynny.

Bydd bywgraffydd Lewis, Dr John Pikoulis, sydd wedi ysgrifennu’r epilog i Morlais, yn siarad yn y lansiad, sy’n cael ei gynnal yn awditoriwm y DRWM yn y Llyfrgell am 1.15pm ar 22 Gorffennaf.  Mae mynediad am ddim trwy docyn, sydd ar gael o siop y Llyfrgell, rhif ffôn 01970 632548.

Bydd arddangosfa o waith Lewis, o blith casgliadau’r Llyfrgell, yn cael ei chynnal ochr-yn-ochr â’r lansiad.  Mae’r Llyfrgell yn gartref i archifau nifer o lenorion pwysicaf Cymru o’r ugeinfed ganrif gan gynnwys Dylan Thomas, Edwards Thomas, Kate Roberts a T Gwyn Jones.

Fe gyflwynodd gweddw Alun Lewis, Mrs Gweno M Lewis, gasgliad o’i lawysgrifau a phapurau i’r Llyfrgell Genedlaethol ym 1998.  Mae nifer fawr o’r dogfennau hyn ar gael i’w darllen ar-lein ar wefan y Llyfrgell drwy chwilio’r cyfeiriad: Alun Lewis Papers, Poetry MS1.

Fe gydweithiodd Alun Lewis gyda’r artistiaid Brenda Chamberlain a John Petts ac mae eu gwaith celf a phapurau hwythau hefyd ar gael i’r cyhoedd weld yn y Llyfrgell.

Eglurodd bywgraffydd Alun Lewis, Dr John Pikoulis:

“Mae Lewis ymhlith beirdd a llenorion Saesneg mwyaf blaenllaw yr Ail Ryfel Byd ac roedd ei gerddi a’i straeon teimladwy a phwerus yn boblogaidd gyda darllenwyr a beirniaid llenyddol.  Mae Morlais, a ysgrifenwyd gan Lewis pan oedd yn ei ugeiniau, yn arwydd cynnar o’i ddoniau llenyddol, ac rwy wrth fy modd, ar ôl yr holl flynyddoedd hyn, y bydd cynulleidfaoedd newydd yn cael cyfle i fwynhau’r gwaith disglair hwn.”

Meddai Nia Mai Daniel, Pennaeth Isadran Archifau a Llawysgrifau y Llyfrgell Genedlaethol:

“Rwy’n falch iawn fod gwaith Alun Lewis yn cael sylw yn ystod y canmlwyddiant ac yn croesawu darllenwyr i ddod i weld ei bapurau ef – ac archifau llenorion mawr eraill Cymru - yn y Llyfrgell Genedlaethol."


Diwedd

Am fwy o wybodaeth, cysylltwch â Hannah Thomas ar hannehelinor@googlemail.com neu 07810 794853 neu Lydia Whitfield yn Effective Communications ar LWhitfield@effcom.co.uk neu 07890 953402

Nodiadau’r golygydd:

•    Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi’i lleoli ar Allt Penglais, Aberystwyth.  Mae arwyddion i’r Llyfrgell o’r prif ffyrdd i mewn i’r dref.
•    Mae mynediad i’r Llyfrgell yn rhad ac am ddim.  Mae’r Llyfrgell ar agor Llun-Gwener, 9.30am-6.00pm a rhwng 9.30am-5.00pm ar ddydd Sadwrn.
•    Ceir mwy o wybodaeth am Seren drwy’r ddolen yma: www.serenbooks.com
•    Mae Dr John Pikoulis hefyd wedi ysgrifennu llyfr newydd, Alun, Gweno & Freda. Mae’r llyfr yn rhoi hanes bywyd a gwaith Lewis o bersbectif ei berthynas gyda’i wraig, Gweno, a Freda Aykroyd, Prydeines yn India oedd yn cynnig ei chartref yn lloches i filwyr o Brydain oedd ar seibiant o’r brwydro: www.serenbooks.com/productdisplay/alun-gweno-freda
•    Mae mwy o wybodaeth am Alun Lewis ar gael yma: www.warpoets.org/poets/alun-lewis-1915-1944/
•    Gellir darllen un o gerddi enwocaf Alun Lewis, All Day It Has Rained, drwy ddilyn y ddolen yma:
www.llgc.org.uk/drychdigidol/als/ALS00001/20/tudalen.html