Llawysgrif ‘Boston’ Cyfraith Hywel nôl ar dir Cymru

Bydd llawysgrif ‘Boston’ o Gyfreithiau Hywel Dda yn dod nôl i Gymru a’i harddangos am y tro cyntaf mewn dros ddau gan mlynedd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Bydd y llawysgrif nawr yn cael ei dangos i’r cyhoedd o 23 Gorffennaf – 31 Awst, cyn ei rhoi o’r neilltu er mwyn gwneud gwaith cadwraeth gan gynnwys ail-rwymo a digido.Prynwyd y llawysgrif mewn ocsiwn yn Sotheby’s yn Llundain ddydd Mawrth 10 Gorffennaf am £531,250.

Cyfrannodd y Gronfa Loteri Genedlaethol grant o £467,000 tuag y pryniant gyda gweddill y gyllideb yn dod o goffrau’r Llyfrgell ei hun a grant gan Lywodraeth Cymru.Meddai Andrew Green, Llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru;‘Mae amlwg heb gefnogaeth ariannol sylweddol ac ewyllys a phenderfyniad chwim y Gronfa, ni fyddai’r Llyfrgell wedi gallu prynu’r llawysgrif hon. Yn syml, heb CLG ni fyddai’r llawysgrif hon o Gyfreithiau Hywel Dda wedi dychwelyd i’w chartref yng Nghymru.
Mae’r diolch ganddom ni fel Llyfrgell ac ar ran y genedl Gymreig i’r Gronfa, ac i Dr Manon Williams y Cadeirydd, yn fawr iawn.

’Meddai’r Dr Manon Williams, Cadeirydd Pwyllgor Cymru o’r Gronfa;
‘Mae’r llawysgrif hon yn un o wir drysorau Cymru ac rwy wrth fy modd ei gweld yn nôl ar dir Cymru ac yn y Llyfrgell Genedlaethol lle gall arbenigwyr nawr ei hastudio a’i dadansoddi fel y cawn well dealltwriaeth o’i chynnwys am y tro cyntaf. Gobeithiaf y bydd pobl leol ac ymwelwyr yn bachu ar y cyfle unigryw i weld y darn pwysig hwn o hanes Cymru wrth iddi gael ei harddangos tan ddiwedd mis Awst.’

Arddangosir y llawysgrif yn Ystafell Hengwrt y Llyfrgell yn Aberystwyth. Dyma oriel bwrpasol y Llyfrgell ar gyfer arddangos llawysgrifau a llyfrau prin ac ar hyn o’r bryd ceir yno hefyd arddangosfa o hen seliau Cymreig. Wedi cyfnod yr arddangosfa bydd arbenigwyr y Llyfrgell yn astudio’r llawysgrif, ac yn ei thrin yn gadwriaethol  gan wneud copi ffacsimili ohoni. Gwneir hefyd gopi digidol o’r llawysgrif fel y bydd modd ei gweld maes o law ar wefan y Llyfrgell. Gorffennir y gwaith yma erbyn diwedd 2012 ac yna cedwir y llawysgrif yn y Llyfrgell Genedlaethol yn gwmni i lawysgrifau pwysig eraill.

Mae cynlluniau hefyd ar y gweill i greu rhaglen addysgol a chyfleoedd hyfforddiant ar gyfer staff cyfredol, prentisiaid a gwirfoddolwyr fel y gallant ddysgu sgiliau newydd a chwarae eu rhannyn niogelu’r llawysgrif at y dyfodol. Mae cynlluniau hefyd ar gyfer arddangos y ffacsimili.

Gwybodaeth am y Llawysgrif
Llyfr maint poced hwn, a ysgrifennwyd mewn Cymraeg canoloesol ac sy’n cynnwys addurniadau lliw, yw yn o’r llawysgrifau cynharaf o’i fath i gael ei gynnig mewn arwerthiant a chafodd ei roi ar ocsiwn gan Gymdeithas Hanesyddol Massachusetts oedd yn debygol o fod wedi derbyn y llawysgrif fel anrheg oddi wrth ymfudwyr Cymreig yn gynnar yn y 19eg ganrif.  

Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn derm disgrifiadol sydd wedi bodoli am amser maith ac  sy’n cwmpasu’r cyfreithiau Cymreig brodorol a gafodd eu cyfundrefnu yn y 10fed ganrif yn Ne Orllewin Cymru. Gellir gweld y testunau sydd wedi goroesi mewn tua 30 o lawysgrifau yn dyddio o’r  13eg - 16eg ganrif yn y Gymraeg a Lladin.  Mae’r gyfrol memrwn bychan hon yn enghraifft gynnar iawn o destun allweddol yn hanes cyfraith Cymru ac fe fyddai wedi cael ei ddefnyddio gan farnwr crwydrol yn Ne Cymru yn y 14eg ganrif. Mae’n cynnig cipolwg newydd ar ddatblygiad hunaniaeth Cymru a’i bywyd diwylliannol.

Yn wahanol i’r rhan fwyaf o lawysgrifau Cymreig canoloesol eraill, mae gan Lawysgrif Boston ychwanegiadau mewn llawysgrifen, gan ddangos iddi gael ei defnyddio fel testun cyfreithiol gweithiol. Mae’n llawer agosach i realaeth a gweithredu’r gyfraith ac mae’n cynnig digon o rychwant ar gyfer ymchwil newydd pwysig. 

Gwybodaeth Bellach:

Elin-Hâf Williams, Swyddfa'r Wasg LlGC: 01970 632902 neu post(at)llgc.org.uk

Am CDL
Trwy ddefnyddio arian a gesglir trwy’r Loteri Genedlaethol, mae Cronfa Dreftadaeth y Loteri (CDL) yn cynnal ac yn trawsnewid amrywiaeth helaeth o dreftadaeth er mwyn i genedlaethau heddiw a’r dyfodol gymryd rhan ynddyn nhw, dysgu oddi wrthyn nhw a’u mwynhau. O amgueddfeydd, parciau a mannau hanesyddol i archaeoleg, yr amgylchedd naturiol a thraddodiadau celfyddydol, rydyn ni’n buddsoddi ym mhob rhan o’n treftadaeth amrywiol. Mae CDL wedi cefnogi mwy na 30,000 o brosiectau, gan ddyrannu dros £4.5 biliwn ar draws y DU, yn cynnwys mwy na 2,000 o brosiectau gyda chyfanswm o dros £224 miliwn yng Nghymru. I ddarganfod mwy, ewch i www.hlf.org.uk