Casgliad o lawysgrifau'n ymwneud â Phatagonia

Mudo i Batagonia

Yn ystod y 19eg ganrif ymfudodd nifer fawr o Gymry yn y gobaith o gael bywyd gwell - doedd dim gwaith, ac roedd llawer yn byw mewn tlodi. Roedd atyniad bywyd newydd a dyfodol gwell yn gryf. Heidiodd llawer i ardaloedd diwydiannol America, lle cychwynnodd Michael D. Jones gymdeithasau i'w cynorthwyo i gadw'u hunaniaeth, ond roedd pwysau arnynt i ddysgu Saesneg ac i fabwysiadu'r diwylliant Americanaidd. Teimlai Michael D. Jones mai'r unig ffordd i ddiogelu'r iaith a'r diwylliant Cymreig oedd sefydlu gwladfa, a throdd ei olygon at Batagonia. Sylweddolodd y byddai unigedd Patagonia yn lleoliad delfrydol i feithrin gwladfa Gymreig a gâi ei hamddiffyn rhag dylanwadau anghymreig. Gweithiodd yn ddiwyd yng Nghymru i geisio recriwtio ymfudwyr posib ac anfonodd Lewis Jones a'r Capten Love Jones-Parry i Buenos Aires ym 1862 i drafod telerau gyda llywodraeth yr Ariannin. Llwyddwyd i sicrhau 25 cuadra (tua 100 erw) o dir i bob teulu. Ar 28 Mai 1865, hwyliodd 153 o Gymry ar y Mimosa, ond wrth lanio ar y tir diffaith ar 28 Gorffennaf 1865 heb ddŵr na chysgod a bron dim bwyd, sylweddolwyd yn gyflym nad oedd y wlad mor ddelfrydol ag yr awgrymwyd. Gwellodd y sefyllfa'n raddol wrth i’r gwladfawyr weithio’n ddiwyd i adeiladu sylfeini cymdeithas, adeiladu cartrefi syml, dysgu hela yn y dull brodorol, plannu cnydau a thorri camlesi i ddod â dŵr o’r Afon Camwy i ddyfrhau a ffrwythloni’r tir. Ymhen amser, adeiladwyd rheilffordd i gysylltu'r Gaiman, Dyffryn Camwy a Phorth Madryn.

Chwyddodd y boblogaeth Gymreig i tua 700 ac erbyn 1883 bu'n rhaid i'r Cymry droi eu golygon at yr Andes i chwilio am dir amaethyddol. Cafwyd hyd i diriogaeth Cwm Hyfryd ym 1885 a sefydlwyd gwladfa newydd yno ym 1891.

Erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd tua 4,000 o bobl o dras Gymreig yn byw yn Chubut, gyda’r mewnfudiad sylweddol olaf o Gymru yn digwydd ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Dirywiodd y Gymraeg rywfaint wrth i’r gwladfawyr gymhathu fwyfwy gyda’r bywyd Archentaidd, trwy briodasau cymysg neu wrth iddynt symud i chwilio am waith. Daeth Sbaeneg yn brif iaith y genhedlaeth iau. Serch hynny, cryfhaodd yr iaith a’r berthynas rhwng Cymru a’r Wladfa unwaith eto trwy sefydlu Cymdeithas Cymry-Ariannin yn 1939 ac yn dilyn y dathliadau canmlwyddiant ers y glanio cyntaf yn 1965.

Y llawysgrifau

Dyma ddetholiad o’r 25 llawysgrif bwysicaf a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol sy’n ymwneud â Phatagonia . Mae llawer mwy yn y casgliad wrth gwrs a gobeithiwn ddigido mwy i’w hychwanegu i’r dudalen hon yn y dyfodol. Gellir gweld y rhestrau cyflawn yma.

Mae casgliad y Llyfrgell o ddeunydd yn ymwneud â Phatagonia’n gymysg iawn ac yn adlewyrchu bron pob agwedd o fywyd y Wladfa drwy ohebiaeth, dyddiaduron a llyfrau taith, torion papur newydd a llyfrau cofnodion cynghorau, capeli a busnesau.

Mae’r detholiad hwn yn cynnig cipolwg o’r cyfnod, y cynlluniau i greu gwladfa, y mudo a’r ymsefydlu ym Mhatagonia a chofnodion diwylliannol a diwydiannol:

• Cynllunio - dyddiaduron Lewis Jones yn cofnodi ei ymweliad archwiliol (NLW MS 12198-9A); gohebiaeth bropaganda wrth sefydlwyr y Wladfa (NLW MS 18206C); gohebiaeth yn cofnodi ymateb teulu un oedd ar fin ymfudo (NLW MS 18197B); cyfrifon ‘Y Wladychfa Gymreig’ (NLW MS 7254D); 'Cwmni Ymfudol a Masnachol y Wladfa Gymreig...' (NLW MS 4616B - NLW MS 4617E) a’r L[iver]pool Welsh Patagonian Emigration Committee (NLW MS 12204E).

• Mudo - dyddiadur Joseph Seth Jones yn adrodd hanes ei daith ar y Mimosa (NLW MS 18176B); rhestr yn cynnwys enwau 274 o ymfudwyr (NLW MS 7255E).

• Ymsefydlu – cofiant Joshua Jones, un o’r ymfudwyr cyntaf (NLW MS 20549E); cofnodion Cyngor y Gaiman (NLW MS 18184C); cynlluniau dyfrhau (NLW MS 18183C a NLW MS 18427C); gohebiaeth y mewnfudwyr (NLW MS 18427C a NLW MS 17525A) a chofnodion capeli (NLW MS 19101E).

• Gohebiaeth a dyddiaduron ymwelwyr yn y cyfnod cynnar: Y Parch William Phillips, 1891 (NLW MS 18953B); David Richards, 1891-4 (NLW MS 21199D) a W. J. Parry, 1893-4 (NLW MS 8783-4C)

• Cofnodion diwydiant a busnes - llyfrau cofnodion a phrosbectws y Welsh Patagonian Gold Field Syndicate (NLW MS 8783-4C a NLW MS 16956E) a phapurau Cwmni Dyfrhau’r Camwy (NLW MS 18183C).

Llawysgrifau wedi eu trefnu yn ôl cyfeirnod

NLW MS 4616B Llythyrau a phapurau, 1871-1911

NLW MS 4617E Welsh Colonising Company shareholders register, 1871-1873

NLW MS 7254D Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig, 1861-1881

NLW MS 7255E Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig

NLW MS 7257A Llwyd ap Iwan: 'Ymchwildaith i'r Andes'

NLW MS 8783C The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate, 1893-1894

NLW MS 8784C The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate, 1893-1894

NLW MS 10816E Ymsefydlwyr ym Mhatagonia, 1902

NLW MS 12198A Dyddlyfrau Lewis Jones, 1862-1863

NLW MS 12199A Dyddlyfr Lewis Jones, 1863

NLW MS 12204E Gohebiaeth Lewis Jones, 1862-1892

NLW MS 16956E Records of the Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate Ltd., 1891-1892

NLW MS 17525A Copïau o lythyrau oddi wrth Eluned Morgan, Y Wladfa, Patagonia at 'John'

NLW MS 18176B Dyddiadur Joseph Seth Jones, 1865-1866

NLW MS 18177C Llythyrau Joseph Seth Jones, c.1866-1868

NLW MS 18181B Llythyr Michael D. Jones, 1877

NLW MS 18183C Hanes y dyfrhau yn y Wladfa, 1960

NLW MS 18184C Llyfrau cofnodion Cyngor Gaiman, 1885-1891

NLW MS 18197B Llythyrau Joseph Seth Jones, 1865

NLW MS 18206C Llythyrau sefydlwyr y Wladfa, 1866

NLW MS 18427C Letters addressed to H. Tobit Evans, 1879-1900

NLW MS 18953B Llawysgrifau'r Parchedig William Phillips, Gwalchmai (1861-1944)

NLW MS 19101E Llyfr cofnodion y Parchedig Tudur Evans

NLW MS 20549E Erthyglau, yn ymwneud â Phatagonia gan W. Casnodyn Rhys

NLW MS 21199D Llythyrau wrth David Richards ym Mhatagonia at ei wraig yn Harlech

Llawysgrifau wedi eu trefnu'n gronolegol

1861-1881       NLW MS 7254D         Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig

1862-1863       NLW MS 12198A       Dyddlyfrau Lewis Jones

1862-1892       NLW MS 12204E       Lewis Jones correspondence

1863                NLW MS 12199A        Dyddlyfr Lewis Jones

1865                NLW MS 18197B        Llythyrau Joseph Seth Jones

1865-1866       NLW MS 18176B        Dyddiadur Joseph Seth Jones

1865-1889       NLW MS 7255E          Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig

1866                NLW MS 18206C        Llythyrau sefydlwyr y Wladfa

c.1866-1868    NLW MS 18177C        Llythyrau Joseph Seth Jones

1871-1873       NLW MS 4617E          Welsh Colonising Company shareholders register

1871-1911       NLW MS 4616B          Llythyrau a phapurau

1877                NLW MS 18181B        Llythyr Michael D. Jones

1879-1900       NLW MS 18427C        Letters addressed to H. Tobit Evans (1844-1908)

1885-1891       NLW MS 18184C        Llyfrau cofnodion Cyngor Gaiman

1888                NLW MS 7257A          Llwyd ap Iwan: 'Ymchwildaith i'r Andes'

1891                NLW MS 18953B        Llawysgrifau'r Parchedig William Phillips, Gwalchmai

1891-1892       NLW MS 16956E        Records of the Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate

1891-1894       NLW MS 21199D        Letters from David Richards in Patagonia to his wife

1892-1894       NLW MS 17525A        Copïau o lythyrau oddi wrth Eluned Morgan, Y Wladfa

1893-1894       NLW MS 8783C          The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate

1893-1894       NLW MS 8784C          The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate

1902-1921       NLW MS 20549E         Articles relating to Patagonia by W. Casnodyn Rhys

1902                NLW MS 10816E         Welsh settlers in Patagonia

1955                NLW MS 19101E         Llyfr cofnodion y Parchedig Tudur Evans

1960                NLW MS 18183C         Hanes y dyfrhau yn y Wladfa

Llawysgrifau yn yr iaith Gymraeg

NLW MS 7254D Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig, 1861-1881

NLW MS 7255E Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig

NLW MS 7257A Llwyd ap Iwan: 'Ymchwildaith i'r Andes'

NLW MS 12198A Dyddlyfrau Lewis Jones, 1862-1863

NLW MS 12199A Dyddlyfr Lewis Jones, 1863

NLW MS 12204E Lewis Jones correspondence, 1862-1892

NLW MS 17525A Copïau o lythyrau oddi wrth Eluned Morgan, Y Wladfa, Patagonia at 'John'

NLW MS 18176B Dyddiadur Joseph Seth Jones, 1865-1866

NLW MS 18177C Llythyrau Joseph Seth Jones, c.1866-1868

NLW MS 18181B Llythyr Michael D. Jones, 1877

NLW MS 18183C Hanes y dyfrhau yn y Wladfa, 1960

NLW MS 18184C Llyfrau cofnodion Cyngor Gaiman, 1885-1891

NLW MS 18197B Llythyrau Joseph Seth Jones, 1865

NLW MS 18206C Llythyrau sefydlwyr y Wladfa, 1866

NLW MS 18427C Letters addressed to H. Tobit Evans (1844-1908)

NLW MS 18953B Llawysgrifau'r Parchedig William Phillips, Gwalchmai (1861-1944)

NLW MS 19101E Llyfr cofnodion y Parchedig Tudur Evans

NLW MS 20549E Erthyglau, yn ymwneud â Phatagonia gan W. Casnodyn Rhys

NLW MS 21199D Llythyrau wrth David Richards ym Mhatagonia at ei wraig yn Harlech

Llawysgrifau yn yr iaith Saesneg

NLW MS 8783-8784C The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate, 1893-1894

NLW MS 10816E Welsh settlers in Patagonia, 1902

NLW MS 12198-12199A Dyddlyfrau Lewis Jones, 1862-1863

NLW MS 12204E Lewis Jones correspondence, 1862-1892

NLW MS 16956E Cofnodion y Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate Ltd, 1891-1892

NLW MS 18197B Llythyrau Joseph Seth Jones, 1865

NLW MS 18427C Llythyrau a anfonwyd at H. Tobit gan Michael D 1879-1900

NLW MS 20549E Erthyglau, yn ymwneud â Phatagonia gan W. Casnodyn Rhys

NLW MS 21199D Llythyrau wrth David Richards ym Mhatagonia at ei wraig yn Harlech

Paratoi i ymfudo

NLW MS 18206C Llythyrau sefydlwyr y Wladfa, 1866

NLW MS 12198A Dyddlyfrau Lewis Jones, 1862-1863

NLW MS 12199A Dyddlyfr Lewis Jones, 1863

NLW MS 7254D Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig, 1861-1881

NLW MS 4616B Llythyrau a phapurau, 1871-1911

NLW MS 18181B Llythyr Michael D. Jones, 1877

NLW MS 4617E Welsh Colonising Company shareholders register, 1871-1873

NLW MS 12204E Lewis Jones correspondence, 1862-1892

NLW MS 18197B Llythyrau Joseph Seth Jones, 1865

NLW MS 18176B Dyddiadur Joseph Seth Jones, 1865-1866

Y fordaith ac ymsefydlu yn y Wladfa

NLW MS 18176B Dyddiadur Joseph Seth Jones, 1865-1866

NLW MS 7255E Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig

NLW MS 20549E Erthyglau, yn ymwneud â Phatagonia gan W. Casnodyn Rhys

NLW MS 18177C Llythyrau Joseph Seth Jones, c.1866-1868

NLW MS 18427C Letters addressed to H. Tobit Evans, 1879-1900

NLW MS 7257A Llwyd ap Iwan: 'Ymchwildaith i'r Andes'

Bywyd yn y Wladfa

NLW MS 18184C Llyfrau cofnodion Cyngor Gaiman, 1885-1891

NLW MS 18953B Llawysgrifau'r Parchedig William Phillips, Gwalchmai (1861-1944)

NLW MS 10816E Welsh settlers in Patagonia, 1902

NLW MS 18183C Hanes y dyfrhau yn y Wladfa, 1960

NLW MS 4616B Llythyrau a phapurau, 1871-1911

NLW MS 4617E Welsh Colonising Company shareholders register, 1871-1873

NLW MS 10816E Welsh settlers in Patagonia, 1902

Gohebiaeth

NLW MS 4616B Llythyrau a phapurau, 1871-1911

NLW MS 18181B Llythyr Michael D. Jones, 1877

NLW MS 18206C Llythyrau sefydlwyr y Wladfa, 1866

NLW MS 21199D Llythyrau wrth David Richards ym Mhatagonia at ei wraig yn Harlech

NLW MS 12204E Lewis Jones correspondence, 1862-1892

NLW MS 18177C Llythyrau Joseph Seth Jones, c.1866-1868

NLW MS 18197B Llythyrau Joseph Seth Jones, 1865

NLW MS 18427C Letters addressed to H. Tobit Evans, 1879-1900

NLW MS 17525A Copïau o lythyrau oddi wrth Eluned Morgan, Y Wladfa, Patagonia at 'John'

Dyddiaduron

NLW MS 12198A Dyddlyfrau Lewis Jones, 1862-1863

NLW MS 12199A Dyddlyfr Lewis Jones, 1863

NLW MS 7257A Llwyd ap Iwan: 'Ymchwildaith i'r Andes'

NLW MS 18176B Dyddiadur Joseph Seth Jones, 1865-1866

Aur

NLW MS 8783C The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate, 1893-1894

NLW MS 8784C The Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate, 1893-1894

NLW MS 16956E Records of the Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate Ltd., 1891-1892

NLW MS 21199D Llythyrau wrth David Richards ym Mhatagonia at ei wraig yn Harlech

Cofnodion a chyfrifon

NLW MS 18184C Llyfrau cofnodion Cyngor Gaiman, 1885-1891

NLW MS 16956E Records of the Welsh Patagonian Gold Fields Syndicate Ltd., 1891-1892

NLW MS 19101E Llyfr cofnodion y Parchedig Tudur Evans

NLW MS 7254D Papurau'n ymwneud â'r Wladfa Gymreig, 1861-1881

Crefydd

NLW MS 4616B Llythyrau a phapurau, 1871-1911

NLW MS 19101E Llyfr cofnodion y Parchedig Tudur Evans

 

Dolenni Perthnasol

Mynediad at ddelweddau digidol

Oherwydd gwaith cynnal a chadw hanfodol, nid oes mynediad at ddelweddau digidol o'r Catalog na gwefannau'r Llyfrgell ar hyn o bryd.

Ymddiheurwn am unrhyw anghyfleustra.