Chwaraeon ac Adloniant

Jimmy Wilde (1892-1969)

Ganed William James (Jimmy) Wilde, bocsiwr a phencampwr pwysau pryf, ym Mhont-y-gwaith, ym mhlwyf Craig Berth-lwyd, ger Tylortown yn Ne Cymru. Gadawodd yr ysgol pan oedd yn dair ar ddeg oed drwy lwyddo mewn arholiad i gael tystysgrif gwaith. Aeth i weithio yn y pyllau glo, ac er mwyn ennill ychydig mwy o arian, cymerodd ran mewn gornestau mewn stondinau bocsio mewn ffeiriau. Prin y byddai’n colli gornest, ac yn fuan iawn gwnaeth enw iddo’i hun fel bocsiwr. Daeth yn enwog yn y cylch bocsio Cymreig, a phenderfynodd adael y pyllau glo er mwyn dilyn gyrfa mewn bocsio.

Roedd ei ymddangosiad swyddogol cyntaf ar 26 Rhagfyr 1910, pan ymladdodd yn erbyn Les Williams mewn gornest tair rownd ddi-sgôr. Yn fuan wedyn enillodd ornest ar 1 Ionawr, 1911, yn erbyn Ted Roberts. Enillodd pob gornest o’r 103 nesaf, ac enillodd bencampwriaeth pwysau pryf Prydain yng Nglasgow yn 1912. Er iddo golli teitl Prydain yn 1915, llwyddodd i’w adennill yn 1916, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno daeth yn Bencampwr Pwysau Pryf y Byd cyntaf pan roddodd grasfa i Young Zulu Kid o’r Unol Daleithiau. Daliodd ei afael ar y teitl hwn nes iddo ymddeol yn swyddogol. 

O 1911 tan ei ymddeoliad, bu’n ymladd mewn cyfanswm o 138 o ornestau, yn cynnwys saith gornest Prydeinig neu fyd, a’r ‘Lord Lonsdale Challenge Belt’. Cafodd sawl ffugenw, megis ‘the Mighty Atom’, ‘the Tylorstown Terror’ a ‘the Ghost with a Hammer in his hands’ oherwydd ei ddyrnau nerthol a’i draed chwim.

Ar ôl iddo ymddeol, daliodd i weithio fel rheolwr bocsio a hyrwyddwr gornestau bocsio.

John Charles (1931-2004)

Ganed (William) John Charles, pêl-droediwr, yn 1931, yng Nghwmbwrla, Abertawe. Addysgwyd ef yn ysgol iau Cwmdu ac ysgol uwchradd Manselton. Daeth yn amlwg yn fuan iawn ei fod yn bêl-droediwr talentog. Fe’i dewiswyd i chwarae i dîm ysgol Manselton yn ei flwyddyn gyntaf, yna i ysgolion Abertawe pan oedd yn ddeuddeg oed. Ar ôl gadael yr ysgol yn 1946, ymunodd â Chlwb Pêl-droed Dinas Abertawe fel aelod o staff.

Cafodd Charles ei gyfle cyntaf yn y gêm broffesiynol pan arwyddwyd ef gan Leeds United i chwarae fel cefnwr, ar ôl iddynt ei weld yn chwarae i Gendros, clwb ieuenctid lleol yn Abertawe. Chwaraeodd ei gemau cynharaf gyda Leeds fel cefnwr, cyn symud i safle canolwr. Roedd ei gêm gyntaf yn nhîm cyntaf Leeds yn gêm gyfeillgar yn erbyn y clwb o’r Alban, ‘Queen of the South’. Yn ôl Billy Houliston, canolwr blaen y clwb hwnnw, Charles oedd y ‘blaenwr gorau iddo’i gyfarfod erioed.’ Sgoriodd Charles 150 o golau cynghrair mewn wyth mlynedd i Leeds, a chwaraeodd yn eithriadol o dda yn safle’r canolwr a chanolwr blaen.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Gymru yn 1950, yn chwarae yn erbyn Gogledd Iwerddon, ac yntau’n 18 oed. Roedd hon yn record yng Nghymru, a barhaodd tan 1991. Yn ystod cyfnod o wasanaeth cenedlaethol rhwng 1950 a 1952, chwaraeodd Charles i dîm y Fyddin, yn ogystal â chymryd rhan mewn chwaraeon eraill yn rheolaidd megis bocsio a rhedeg.

Yn 1957 fe’i trosglwyddwyd i glwb Juventus yn yr Eidal, am ffi drosglwyddo gwerth £65,000, oedd yn record, bron i ddwywaith cymaint â’r hyn a dalwyd o’r blaen am chwaraewr o Brydain. Treuliodd gyfanswm o bum mlynedd efo’r tîm, gan sgorio 93 gôl mewn 155 o gemau. Cafodd lwyddiant yn syth, a gyda Charles fel sgoriwr pennaf y tîm, enillodd y tîm bencampwriaeth y gynghrair yn 1957, a chawsant lwyddiant pellach yn 1960 a 1961, a chwpan yr Eidal yn 1959 a 1960. Yn 1997 drwy bleidlais, dewiswyd ef fel y chwaraewr tramor gorau gan gefnogwyr Juventus, ac ef oedd y chwaraewr tramor cyntaf i gael ei ddewis ar gyfer rhestr enwogion pêl-droed yr Eidal.  Câi ei adnabod fel ‘il Buon Gigante’ neu’r ‘Cawr Addfwyn.’

Dychwelodd Charles i Leeds yn 1962, ond ni fu’r cyfnod hwn mor llwyddiannus iddo, ac ar ôl tri mis, dychwelodd i’r Eidal at Roma. Ni chafodd gystal hwyl, a chafodd ei adael allan o’r tîm. Ymunodd â Dinas Caerdydd ar ddiwedd tymor 1962-3. Chwaraeodd dri thymor gyda hwy yn yr ail gynghrair, a chwaraeodd ei gêm olaf i Gymru yn 1965, gan gwblhau ei rediad o dri deg wyth o gapiau a phymtheg gôl.

Symudodd i bêl-droed y tu allan i’r gynghrair gyda Hereford United yna Merthyr Tudful, ac roedd yn dal yn chwaraewr medrus ac yntau yn ei bedwar degau. Daeth yn rheolwr ar Ferthyr a Hereford, a rheolwr y tîm ieuenctid yn Ninas Abertawe o 1974 i 1976. Cafodd nifer o broblemau iechyd yn ddiweddarach yn ei fywyd, a bu farw yn Ysbyty Pinderfields, Wakefield, yn 2004.

Ivor Novello (1893-1951)

Ganed Ivor Novello (ei enw iawn oedd David Ivor Davies), cyfansoddwr, actor a dramodydd yn 1893 yng Nghaerdydd, yn unig fab i David Davies a Clara Novello Davies. Roedd ei fam yn athrawes ganu ac yn arweinydd côr, a rhoddodd wersi canu i Ivor. Arweiniodd hyn at lwyddiant mewn eisteddfodau, ac ysgoloriaeth i Goleg Magdalen, Rhydychen ac yntau ond yn 10 oed. Bu yno am bum mlynedd.

Dim ond 15 oed oedd Novello pan gyfansoddodd ei gân gyntaf ‘Spring of the Year,’ ond cafodd fwy o lwyddiant gyda’r gân ‘The Little Damozel’ a gyfansoddodd yn ddiweddarach yn 1910. Symudodd i Lundain yn 1913, a’r fflat yn Rhif 11 Aldwych oedd ei gartref yn Llundain am weddill ei oes. Daeth Syr Edward Marsh yn noddwr iddo yno, a chafodd ei annog i gyfansoddi mwy o ganeuon. Newidiodd ei enw i Ivor Novello trwy weithred newid enw yn 1927.

Cyfansoddodd un o’i ganeuon mwyaf llwyddiannus yn ystod y rhyfel gyda’r gân ‘Till the boys come home (Keep the home fires burning’), i eiriau Lena Guilbert Ford. Cyfansoddodd bron i 60 o faledi a chaneuon yn ystod ei yrfa. Cafodd ei lwyddiant mawr cyntaf yn cyfansoddi i sioeau gyda Theodore & Co., cynhyrchiad gan George Grossmith ac Edward Laurillard, gyda chyfansoddiad ar y cyd gan Novello a Jerome Kern. Yn ddiweddarach gwnaeth gyfansoddiadau eraill ar gyfer See-saw, Arlette, Who’s Hooper? a The Golden Moth, ymysg eraill.

Ar ôl cyfnod yn gwasanaethu yn y fyddin, cynigiwyd ei ran actio gyntaf i Novello yn 1921 yn y ffilm fud The Call of the Blood (1920), oedd yn gychwyn ar yrfa lwyddiannus ym myd ffilmiau. Ei ddyhead pennaf oedd bod yn actor ar lwyfan, a gwireddwyd hynny yn 1921 pan ymddangosodd yn Deburaut. Aeth yn ei flaen i gynhyrchu a chymryd rhan yn y ddrama lwyddiannus The Rat, yn 1924. Roedd ffilm o The Rat (1925) yn llwyddiant mawr ac arweiniodd at ddwy ffilm ddilynol. Ysgrifennodd a chymerodd ran mewn nifer o ddramâu eraill cyn troi at sioeau cerdd poblogaidd megis Glamorous night (1935) a King’s Rhapsody (1949), yr olaf ohonynt.

John Orlando Parry (1810-1879)

Ganed John Orlando Parry, actor a chanwr, yn Llundain yn 1810. Roedd yn unig fab i’r cerddor John Parry (1776-1851) (Bardd Alaw fel y câi ei adnabod) a’i wraig Maria. Pan oedd yn fachgen ifanc dysgodd ei dad ef i ganu a chanu’r delyn a’r piano. Hefyd astudiodd y delyn o dan Robert Boscha, ac erbyn ei fod yn 15 oed roedd yn perfformio fel telynor proffesiynol.

Canodd yn gyhoeddus am y tro cyntaf ar 7 Mai 1830, yn Ystafelloedd Sgwâr Hanover, Llundain. Cafodd wersi gan Syr George Smart mewn cerddoriaeth gysegredig a chlasurol, ac roedd galw mawr amdano i berfformio mewn cyngherddau a gwyliau cerdd.

Yn 1833 aeth i’r Eidal a chafodd wersi canu gan Luigi Lablanche yn Naples, lle bu’n byw am gyfnod byr. O 1836 ymlaen, cymerodd ran mewn nifer o burlettas a pherfformiadau comig, er enghraifft The Sham Prince a ysgrifennwyd ac a gyfansoddwyd gan ei dad.

Yn 1842, cefnodd Parry ar y llwyfan ac aeth i berfformio i'r neuaddau cyngerdd. Daeth yn enwog am ei dalent arbennig fel pianydd wrth iddo berfformio mewn digwyddiadau o bwys, fel y daith gyngerdd y bu arni o gwmpas y Deyrnas Unedig gyda Camillo Sivori, Liszt ac eraill. Gwnaeth gynhyrchiad o Notes, Vocal and Instrumental yn 1850, a ysgrifennwyd gan Albert Smith. Yn y cynhyrchiad, canai mewn gwahanol leisiau, canai’r piano, sgwrsiai efo’r gynulleidfa, a newidiai ei ddillad fwy nag unwaith. Roedd y sioe’n llwyddiant, a chymerodd ran mewn sioe adloniant arall The Portfolio for Children of All Ages (1852), oedd yr un mor boblogaidd. Fodd bynnag, dirywiodd ei iechyd o ganlyniad i’r bwrlwm mawr yn ei fywyd, a bu’n rhaid iddo roi’r gorau i berfformio’n gyhoeddus.

Yn 1860, penderfynodd ailafael yn ei rôl fel perfformiwr, gan wneud perfformiadau comig, gyda deunydd a gyfansoddwyd ganddo ef ei hun, am naw mlynedd arall. Cyfansoddodd nifer o ganeuon a baledi yn ystod ei oes, ac enillodd nifer ohonynt wobrau gan y ‘Melodists’ Club’ gan gynnwys ‘Fair Daphne’ (1840) a ‘The Flying Dutchman’ (1848). Ymddeolodd yn 1869, oherwydd salwch.

Llyfryddiaeth

  • G. C. Boase, ‘Parry, John Orlando (1810–1879)’, rev. David J. Golby, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004
  • Culturenet Cymru, 2004. 100 Arwyr Cymru. Aberystwyth : Culturenet Cymru
  • Davies, Maldwyn, 2005. The ghost with a hammer and the Welsh wizard. Country Quest (May), tud.48-49
  • Mary Auronwy James, Novello, Ivor (David Ivor Davies cyn 1927; 1893-1951) Y Bywgraffiadur Arlein, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2001; arg. arlein, 2007
  • McGovern, Una (ed.), 2002. Chambers Biographical Dictionary. 7fed argraffiad. Edinburgh: Chambers Harrap
  • Harris, Gareth, 2006. Jimmy Wilde: World flyweight champion boxer: The Tylorstown legend. Pontypridd: Coalopolis Publishing
  • Huw Richards, ‘Charles, (William) John (1931-2004)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2008; arg. arlein, Ionawr 2009 
  • John Snelson, ‘Novello, Ivor (1893-1951)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; arg. arlein, Mai 2009
  • Welsh Warriors, ‘Jimmy Wilde, Merthyr Tydfil: World Flyweight Champion’