Beth oedd y Degwm?

Taliadau a wnaed o amserau cynnar i gynnal eglwys y plwyf a’i chlerigwyr oedd y degwm. Yn wreiddiol gwnaed y taliadau hyn mewn nwyddau (cnydau, gwlân, llaeth, stoc ifanc ayb) ac fel arfer byddent yn cynrychioli'r ddegfed ran o gynnyrch blwyddyn o drin y tir neu fagu stoc.

Roedd yna 3 math o ddegwm:

  • Teliddegwm y tirar gynnyrch trin y tir e.e. ŷd, coed a llysiau
  • Teliddegwm cymysg ar gynnyrch anifeiliaid – megis lloi, wŷn bach, gwlân a llaeth
  • Teliddegwm personol ar elw llafur dyn – megis pysgota neu felino (ac yn ddibwys fwy neu lai wedi 1549)

Y mae’n fwy arferol cyfeirio at ddegymau fel ‘Degymau Mawr’ a ‘Degymau Bach’. Roedd y degymau mawr, a oedd hefyd yn cael eu hadnabod fel  ‘degymau’r rheithor’, yn daladwy i’r rheithor ac yn cynnwys yn gyffredinol ddegymau tir o ŷd, grawn, gwair a choed. Roedd y degymau bach, a oedd hefyd yn cael eu hadnabod fel ‘degymau’r ficer’, yn daladwy i’r ficer ac yn cynnwys yr holl ddegymau eraill.

Roedd perchnogaeth degwm yn hawl mewn eiddoy gellid ei brynu a’i werthu, ei roi ar les, neu forgais, neu ei drosglwyddo i eraill. Canlyniad hyn oedd i lawer o’r degymau rheithor gael eu trosglwyddo i ddwylo lleyg – yn arbennig ar ôl diddymu’r mynachlogydd. Daeth y degymau hyn wedyn yn eiddo personol y perchnogion newydd, neu briodorion lleyg. Wedi i’r degymau a fforffedwyd i’r Goron gael eu gwerthu yn yr 1530au, roeddtua 22.8% o werth net degymau yng Nghymru yn nwylo priodorion lleygyn amser y cymudo yn 1836. Fel arfer byddai ficer yn dal i ofalu am y plwyf yn ysbrydol ac yn dal i dderbyn degymau’r ficer.

O gyfnod cynnar roedd taliadau mewn arian wedi dechrau cael eu cyfnewid am daliadau mewn nwyddau. Roedd symiau penodol (modus) yn cael eu cyfnewid am rai mathau o gynnyrch, yn arbennig da byw a chynnyrch darfodus; tra bo taliadau hyblyg neu daliadau cyfnewidiol (composition), a oedd weithiau yn cael eu hasesu’n flynyddol, yn gynyddol yn dod i gymryd lle taliadau eraill mewn trefniadau lleol mewn blynyddoedd mwy diweddar.

Mapiau Degwm Ar-lein

Ewch i Lleoedd Cymru i chwilio a phori drwy fapiau degwm Cymru a'r dogfennau sy'n cyd-fynd â nhw.

Dolenni i adnoddau Mapiau Degwm allanol