Llyfrgell Genedlaethol Cymru a’r Rhyfel Byd Cyntaf

Mae rhaglen goffáu’r Llyfrgell yn rhan allweddol o Raglen Cymru'n Cofio 1914-1918, Llywodraeth Cymru.

Cymru'n Cofio - Wales Remembers 1914-1918 yw'r wefan swyddogol ar gyfer cael gwybodaeth am goffáu canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghymru. Ceir gwybodaeth am newyddion, projectau, digwyddiadau a gwasanaethau cyfeirio ar gyfer y rhaglen goffáu yng Nghymru a gynhelir rhwng 2014 a 2018

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi lansio ei phrif raglen o ddigwyddiadau ac adnoddau i goffáu’r Rhyfel Byd 1af ac i gyfrannu at ein dealltwriaeth o’i hetifeddiaeth. Cafodd ei lansio yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli ar Awst 6ed ym mhresenoldeb y Prif Weinidog, Carwyn Jones.

Prif ffocws ein rhaglen yn y Llyfrgell yn Aberystwyth, ac yn safleoedd ein partneriaid cymunedol, fydd y digwyddiadau ym 1914-18 a gafodd effaith benodol Gymreig. Ein bwriad yw cefnogi ymchwil i dreftadaeth ddogfennol Cymru er mwyn tynnu sylw at hanesion y Rhyfel Byd 1af a fu’n gudd, ac i ddatblygu gwell dealltwriaeth o’r cyfnod yma mewn hanes. Mae hyn yn gyfle pwysig i gynnal gweithredoedd ymgysylltu cymunedol wedi’u hanelu at bob oedran, drwy ymchwilio etifeddiaeth amlochrog effaith y Rhyfel: ar iaith, crefydd, diwylliant, gwleidyddiaeth, celf a cherddoriaeth. Gwahoddwn bawb i gymeryd rhan yn y rhaglen yma.

Cyd-destun ein rhaglen yw Rhaglen Llywodraeth Cymru o'r Rhyfel Byd 1af, Cymru’n Cofio - Wales Remembers 1914-18. I rannu gwybodaeth neu i ddarganfod mwy, ewch i edrych ar gyfrifon Twitter y Llyfrgell neu Cymru’n Cofio: @CymrunCofio a @LlGCymru.

Caiff ein rhaglen Cymru’n Cofio - Wales Remembers 1914-1918 a gweithgareddau perthnasol eu cefnogi’n hael gan Lywodraeth Cymru (CyMAL), Jisc, Adran Addysg a Sgiliau Llywodraeth Cymru, Cronfa Treftadaeth y Loteri, Cronfa Cyfamod Cymunedol y Lluoedd Arfog a chyfranwyr eraill.

Adnoddau Digidol

Mae’r Llyfrgell wedi adeiladu casgliad helaeth o adnoddau digidol sydd â mynediad rhad ac am ddim ar gyfer ymchwil, dysgu, ac ymgysylltu â’r cyhoedd. Mae hyn yn tanlinellu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i wneud ffocws coffáu’r Rhyfel Byd 1af yn ddigidol, a hefyd strategaeth y Llyfrgell, ‘Gwybodaeth i Bawb’. Bydd gwneud prif ffynonellau ar gael i filiynau o ddefnyddwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru o gwmpas y byd yn cynyddu dealltwriaeth o’r Rhyfel Byd 1af mewn ffordd gynhwysol, ac yn galluogi pobl i archwilio’r hanes drwy brofi’r fytholeg yn erbyn y gwir, gan ddefnyddio ffynonellau gwreiddiol.

Ein prif archif adnodd i ymchwilio’r Rhyfel Byd 1af yw The Welsh Experience of the First World War/ Rhyfel Byd 1914-1918 a’r profiad Cymreig.

Gwefan: cymru1914.org, Twitter: @cymruww1

Dyma gasgliad o dros 200,000 tudalen o bapurau newydd, archifau, ffotograffau a llawysgrifau o archifau a chasgliadau arbennig Cymru. Lansiwyd y wefan ym mis Tachwedd 2013, ac fe'i datblygwyd drwy bartneriaeth gyda WHELF – Fforwm Llyfrgelloedd Addysg Uwch Cymru. Bydd y Llyfrgell yn ychwanegu adnoddau i’r archif yma drwy gydol y cyfnod coffáu, gan gynnwys papurau newydd ychwanegol, cofnodion Tribiwnlys y Rhyfel Mawr Sir Aberteifi (Apêl), Llythyrau Saunders Lewis, ac archif ymchwil Picellwyr Marchog Cymru; yn ogystal â llyfrau (gan gynnwys nofelau), cyfnodolion, dyddiaduron a llythyrau. Y gobaith hefyd yw ychwanegu deunydd ein partneriaid, gyda chefnogaeth ariannol bellach.

Papurau Newydd Cymru a Chylchgronau Cymru Arlein

Mae papurau newydd gwreiddiol yn ffordd bwysig i ddilyn y Rhyfel o ddydd-i-ddydd, ac i gael persbectif gwahanol ar ddigwyddiadau. Diolch i arian o’r U.E. a Llywodraeth Cymru, mae’r Llyfrgell wedi galluogi defnyddwyr i chwilio dros filiwn o dudalennau o bapurau newydd Cymreig arlein yn Gymraeg a Saesneg o 1804-1919 yn Papurau Newydd Cymru Arlein. Mae testun y papurau newydd wedi bod drwy broses adnabod nodau’n optegol, sy’n gwneud y testun yn gyfangwbl chwiliadwy.

Mae Cylchgronau Cymru Arlein yn cynnig mynediad i ysgolheictod o Gymru i 50 o ôl-deitlau, o gyhoeddiadau acadmaidd a gwyddonol i gylchgronau llenyddol a phoglogaidd.

Rydym hefyd yn annog ein defnyddwyr i bori drwy ein casgliadau celf a ffotograffau digidol, gan eu bod hwythau hefyd yn cynnwys deunydd allweddol o 1914-18, ac mae Archif Sgrin a Sain Cenedlaethol Cymru hefyd yn ffynhonnell bwysig o ddeunydd ar gyfer astudiaeth.

Casgliad y Werin, Cymru – Cynnwys a Chymuned

Cynhaliwyd cyfres o ddigwyddiadau cynnwys cymunedol llwyddiannus gan Casgliad y Werin, Cymru ar gyfer cymru1914.org, a’r gobaith yw cynnal digwyddiadau tebyg drwy 2014-19.

Arddangosfeydd

Daeth arddangosfa Lloyd George: Y Dewin, Yr Afr, a'r Dyn Enillodd y Rhyfel/Lloyd George: The Wizard, the Goat and the Man Who Won the War, i ben ym mis Mai 2014. Bydd eitemau o’r arddangosfa yn cael eu digido ac yn mynd yn rhan o arddangosfa arlein fydd yn byw ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru am weddill y canmlwyddiant.

Mae paratoadau cynnar wedi cychwyn ar gyfer 2016 ar thema Mametz Wood, wedi seilio ar waith gan y ffotgraffydd Aled Rhys Hughes ac ‘In Parenthesis’ gan David Jones.

Bydd arddangosfa o lawysgrifau, deunydd archifol a llyfrau cynnar yn edrych ar sut mae’r rhyfel wedi cael ei gynrychioli mewn llenyddiaeth Gymreig yn digwydd yn y Llyfrgell ym 2016. Bydd hyn yn gyfle i ddod â Llyfr Aneurin (Brwydr Catraeth) ac eitemau o Archifau David Jones (Mametz Wood) ynghŷd.

Arddangosfeydd ‘Pop-up’

Drwy gydol 2014-18 byddwn yn datblygu arddangosfeydd bach, pwrpasol, gydag arddangosfeydd arlein perthnasol, cyhoeddiadau, trafodaethau, a digwyddiadau o gwmpas ffocws y coffáu Cymreig. Bwriadwn gynnal y digwyddiadau yma mewn lleoliadau o fewn y Llyfrgell, yn y sefydliadau sy’n bartneriaid cymunedol, ac arlein.

Y cyntaf o’r rhain yw’r arddangofa arlein: The Great War and the Valleys Merthyr Tydfil and the Cynon Valley, a ddatblygwyd gan Paul O’Leary o Adran Hanes Prifysgol Aberystwyth.

 


Prosiect Addysg y Rhyfel Byd Cyntaf

Mae Prosiect Addysg y Rhyfel Byd Cyntaf yn cynhyrchu deunydd addysgiadol sydd yn galluogi pobl ifanc Cymru i ddeall sut y bu i Gymru a’r byd newid o ganlyniad i’r Rhyfel Byd Cyntaf a’r cynadleddau heddwch. Nod y prosiect yw cyflwyno’r newidadau yma o bersbectif Cymreig gan ddefnyddio adnoddau cynradd ac eilaidd o ffynonellau Cymreig a ddatblygwyd mewn partneriaeth gydag Amgueddfa Cymru.

Mae’r adnoddau’n drawsgwricwlaidd ar gyfer ysgolion cynradd ac uwchradd, ac yn hollol ddwy-ieithog. Maent yn cefnogi’r Fframwaith Llythrennedd a Rhifedd Cenedlaethol a’r cwricwlwm yng Nghymru, ac ar gael trwy Hwb, Gwefan Addysg Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a Gwefan Casgliad y Werin, Cymru. Mae’r fformatau’n cynnwys iBooks, taflenni gwaith PDF, cynlluniau gwersi, clipiau ffilm, eitemau unigol gyda dehongliad a chyflwyniadau rhyngweithiol NearPod. Rydyn ni’n defnyddio eitemau gwreiddiol o’r cyfnod o gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Amgueddfa Cymru ac Archif ITV Cymru/Wales sy’n cynnwys ffilm, fideo, hanesion llafar, ffotograffau, papurau newydd, darluniau, mapiau, llythyrau, telegramau a deunydd archifol.

Ariennir y prosiect drwy Adran Addysg a Sgiliau Llywodraeth Cymru. Gellir llwytho’r set gyntaf o adnoddau o wefan Gwasanaethau Addysg Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a dilyn y prosiect ar Twitter: @RhB1addysg

Cymru yn y Rhyfel: Addysg ac Estyn Allan o Gwmpas Cofgolofnau Rhyfel Cymru

Adnodd cynhwysol i blant ysgol dros Gymru yw Cymru yn y Rhyfel, sy’n eu galluogi i ddatblygu bywgraffiadau o’r enwau ar eu cofgolofnau rhyfel lleol ac i ddysgu mwy am effaith y rhyfel ar Gymru. Nod y prosiect yw i geisio darganfod mwy am fywydau’r dynion a’r menywod o Gymru aeth i ryfel, gyda ffocws arbennig ar y rheini sy’n cael eu cofio ar gofgolofnau Cymru. Mae gwefan ac app Cymru yn y Rhyfel hefyd yn cynnwys llinell amser o brif ddigwyddiadau’r rhyfel a gwybodaeth cyfeiriol ar wahanol theatrau’r rhyfel, oll gyda blas Cymreig penodol. 
Rydym yn gweithio mewn partneriaeth gyda Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad, y Llynges Frenhinol ac ysgolion yng Nghymru.  Ariennir y prosiect gan Gronfa Treftadaeth y Loteri, Adran Addysg a Sgiliau Llywodraeth Cymru a Chyfamod Cymunedol y Lluoedd Arfog. Gellir ymweld â gwefan Cymru yn y Rhyfel neu lawrlwytho’r app yn rhad ac am ddim o’r App Store neu Google Play.  Trydar: @walesatwar

Cymru dros Heddwch

Mae'r Llyfrgell yn bartner ym mhrosiect Cymru dros Heddwch sy'n  canolbwyntio ar sut mae Cymru wedi cyfrannu at heddwch yn y 100 mlynedd ers y Rhyfel Byd Cyntaf. Fel rhan o’r prosiect, bydd y Llyfrgell yn digido Llyfr Coffa  Cymru ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn datblygu teclyn trawysgrifio er mwyn casglu’r holl wybodaeth a gofnodir o fewn y Llyfr. Ariennir y prosiect gan Cronfa Treftadaeth y Loteri. Trydar: @CymruHeddwch