Dyddiadur Rhyfel Edward Thomas

Cyfeirnod: Llsgr. NLW 24030 i & iiA

Dangsosir yma ddyddiadur rhyfel y bardd a’r awdur Edward Thomas. Eiddo Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw un o’r casgliadau pwysicaf o lawysgrifau Thomas. Mae’n cynnwys gohebiaeth, drafftiau llenyddol a dyddiaduron. Gweler Edward and Helen Thomas MSS.

Ei gefndir

Ganwyd Thomas yn Lambeth, yn Llundain, ym 1878, yr hynaf o blith chwech o fechgyn. Roedd ei rieni yn hanu o Sir Fynwy, a’i dad yn siaradwr Cymraeg. Treuliodd Thomas gyfnodau o’i blentyndod gyda pherthnasau yn Ne Cymru, a daeth i edrych ar Gymru fel ei gartref ysbrydol. Ym 1898, aeth yn fyfyriwr i Goleg Lincoln Rhydychen, lle bu’r addysgwr a’r cenedlaetholwr, Owen M. Edwards, yn diwtor hanes iddo. Bu Owen Edwards yn symbyliad pellach i ddiddordeb Thomas yn mywyd a diwylliant Cymru, ac adlewyrchir y diddordeb hwnnw mewn gweithiau rhyddiaith o’i eiddo megis Beautiful Wales (1905) a The Childhood of Edward Thomas (1938), yn ogystal â’r nofel hunangofiannol, The Happy-Go-Lucky Morgans (1913). Ym 1899 priododd â Helen Noble. Cawsant dri o blant, sef Merfyn, Bronwen a Myfanwy.

Ar ôl gadael Rhydychen, bu Thomas yn crafu bywoliaeth fel awdur proffesiynol gan gyfrannu erthyglau ac adolygiadau i wahanol gyfnodolion. Cyhoeddodd doreth o fywgraffiadau ynghyd â llyfrau am dirlun Lloegr. Ystyrir ei astudiaeth fywgraffyddol, Richard Jefferies (1909), yn un o glasuron y genre, a thorrodd dir newydd gyda’i lyfrau taith, The Icknield Way (1913) ac In Pursuit of Spring (1914). Poenid ef yn fynych gan byliau o iselder ysbryd, a daeth yn agos i gyflawni hunanladdiad o leiaf unwaith. Gosodai hynny straen mawr ar ei briodas â Helen. Ei gyfaill, y bardd Americanaidd Robert Frost, oedd yn bennaf gyfrifol am annog Thomas i ysgrifennu cerddi. Gwelai Frost ddeunydd amrwd barddoniaeth fawr yn llawer o ryddiaith Thomas. Fel Frost, credai Thomas y dylai barddoniaeth godi o rythmau naturiol yr iaith lafar, ac un o brif nodweddion y cerddi y daeth i’w hysgrifennu yw symlrwydd eu hiaith. Rhoddant fynegiant i seico-ddrama Thomas ei hun, ac o ran eu harchwiliad o wahanol stadau o ymwybyddiaeth, a’u gweledigaeth ecolegol bwerus, maent yn rhagflaenu rhai o obsesiynau ein cyfnod ni.

Y Dyddiadur a’r Rhyfel

Roedd Thomas yn ffieiddio imperialaeth a jingoistiaeth, ond wedi cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf, teimlai ddyletswydd i amddiffyn ei famwlad, rhag y bygythiad a welai i’w chymunedau a’u ffordd o fyw. Ymunodd â’r fyddin o’i wirfodd ym 1915, a threuliodd gyfnod gyda’r Artists’ Rifles, cyn cael ei gomisiynu’n is-lefftenant gyda’r Royal Garrison Artillery ym mis Tachwedd 1916. Cychwynodd Thomas y dyddiadur hwn ym mis Ionawr 1917, pan oedd gyda’i gatrawd, yn Lydd, swydd Gaint. Erbyn diwedd y mis roeddynt wedi croesi i Ffrainc:

Arrived Havre 4 a.m. Light of stars and windows of tall pale houses and electric arcs on quay. March through bales of cotton in sun to camp. The snow first emptying its castor of finest white. Tents.

Mae’r dyddiadur yn cynnwys disgrifiadau ffraeth a chynnil o’r bywyd milwrol ynghyd â delweddau grymus o’r modd yr oedd byd natur yn parhau ymysg y brwydro. Dengys hefyd i Thomas weld prydferthwch yn yr ymladd:

Enemy plane like pale moth beautiful among shrapnel bursts.

Lladdwyd Thomas o fewn tri mis i gyrraedd maes y gad. Ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Arras, sef Llun y Pasg 1917, gwibiodd shell Almaenig strae heibio iddo gan sugno’r anadl allan o’i ysgyfaint a stopio ei galon. Syrthiodd heb farc ar ei gorff, gyda’r dyddiadur ym mhoced ei greatcoat. Ac mae’n debygol mai cynnwrf y shell a adawodd y crychau crymion sydd i’w gweld ar gloriau’r gyfrol, ac bob tudalen ohoni. Ysgrifennwyd cofnod olaf y dyddiadur ar y noson cyn ei farwolaeth. Yng nghefn y gyfrol (f. 29) ceir yr unig ddrafft sydd ar glawr o’i gerdd olaf, ‘The Sorrow of True Love’. Roedd yn arfer ganddo i edrych yn ôl trwy ei ddyddiaduron a’i lythyrau am ddeunydd ar gyfer cerddi newydd, a diau y buasai wedi gwneud hynny gyda’r gyfrol hon petai wedi byw.

Yn ystod dwy flynedd olaf ei oes llwyddodd Thomas i gyfansoddi corff pwysig o dros 140 o gerddi. Mae’r blodeuant hwyr hwnnw o greadigrwydd wedi ennill lle iddo ymhlith beirdd Saesneg mwyaf dylanwadol yr 20fed ganrif. Ac mae’n rhoi arwyddocâd ingol i’r tudalennau gweigion sydd i’w gweld yn y dyddiadur.

Darllen pellach

The Collected Poems of Edward Thomas, golygwyd gan R. George Thomas (Oxford, 1978). Mae hwn yn cynnwys testun golygedig y dyddiadur rhyfel.

Hazel Walford Davies, ‘Edward Thomas: twelve unpublished letters to O. M. Edwards’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 28 (1994), 335-345.

Deunydd perthynol

Ymysg papurau eraill Edward Thomas yn y Llyfrgell mae y canlynol:

NLW, Edward and Helen Thomas Manuscripts

NLW, R. George Thomas (Edward Thomas) Research Papers

NLW MS 23695E

Oedd y dudalen yn ddefnyddiol?